Ọdọ Mmiri Bangweulu

Ọdọ Mmiri Bangweulu ( "ebe mmiri na-ezute mbara igwe") bụ ọdọ mmiri dị ọcha dị na ugwu mba Zambia. Bangweulu bụ otu n'ime usoro ala mmiri kachasị ukwuu n'ụwa, nke mejupụtara Ọdọ Mmiri Bangweulu, Ala Mmiri Bangweulu, na mbara idei mmiri Bangweulu.^[1] Ọ dị n'elu ndagwurugwu osimiri Congo na Zambia. Usoro Bangweulu na-ekpuchi mpaghara sara mbara nke fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ala dị larịị kpamkpam, nke nha ya hà ka steeti Connecticut ma ọ bụ mpaghara East Anglia. Ọ dị n'ịdị elu nke ihe dị ka mita 1,140 n'elu oke osimiri ma gbasaa n'ofe ógbè Luapula na Northern Province nke Zambia. Ọ dị ezigbo mkpa n'ịkwado akụ na ụba na ụdị ndụ dị iche iche nke ugwu Zambia, nakwa n'ịchekwa ndụ nnụnụ n'ógbè sara mbara karị. Agbanyeghị, usoro a na-eche nsogbu nrụgide gburugburu ebe obibi na ihe ịma aka gbasara nchekwa na nchekwaba ya ihu.

N'inwe ogologo axis nke 75 km na obosara nke ihe ruru 40 km, ọdọ mmiri Bangweulu na-emeghe na-adịgide adịgide bụ ihe dị ka 3,000 km², nke na-agbasa mgbe ala mmiri ya na ala mmiri ya jupụtara na njedebe nke Oge mmiri ozuzo na Mee. Ọdọ mmiri ahụ nwere nkezi omimi nke naanị 4 m, [²] na omimi kachasị elu nke 10 m.

Usoro Bangweulu na-enweta mmiri site na osimiri iri na asaa nke Chambeshi (isi iyi nke Osimiri Congo) bụ nke kachasị ukwuu, Osimiri Luapula na-agbanye mmiri.

Akụkọ ihe mere eme

Nnyocha Europe

Ndị Europe matara banyere Ọdọ Mmiri Bangweulu site n'akụkọ ndị eze obodo dịka Kazembe na ndị ahịa Swahili, ma a na-akpọkwa ya mgbe ụfọdụ "Ọdọ Mmiri Bemba", dabere n'aha agbụrụ kachasị ukwuu bi na mpaghara ahụ.N'afọ 1868, onye nyocha na onye mgbasa ozi Kraịst David Livingstone ghọrọ onye Europe mbụ hụrụ ọdọ mmiri ahụ n'akụkụ ugwu nke mpaghara Ọdọ Mmiri Chifunabuli. A kpọrọ ya n'ụgbọ mmiri e ji egwuru mmiri ruo n'Agwaetiti Mbabala.Njem nyocha ikpeazụ ya, nke mere afọ ole na ole ka e mesịrị, dara n'ihi apịtị na ala mmiri juru ebe ahụ, tinyere ụzọ mmiri na-agbanwe agbanwe, ka ọ na-agbalị ịchọpụta osimiri ndị na-asọba banye n'ime ọdọ mmiri ahụ ma na-asọpụta pụta na ya. Ọ nwụrụ n'afọ 1873 n'obodo Onye Isi Chitambo, nke dị n'akụkụ ndịda nke mbara idei mmiri ahụ, ihe dị ka kilomita 100 site n'ọdọ mmiri ahụ. E ji Livingstone Memorial mee akara ebe ahụ.N'afọ 1883, onye njem France Victor Giraud mere nnyocha nke akụkụ ụfọdụ nke ọdọ mmiri ahụ, ma n'afọ 1896, Poulett Weatherley ghọrọ onye mbụ gara gburugburu ọdọ mmiri Bangweulu dum..

Ọ bụ ọchịchọ maka akụ na ụba nke azụmaahịa Bangweulu na ala mmiri jupụtara na egwuregwu nke kpaliri Eze Leopold nke Abụọ nke Belgium ịmanye, na mkparịta ụka ókèala n'etiti Congo Free State ya na Ndị Britain na Northern Rhodesia, n'okporo ụzọ ala na-eru Bangweulu site na Katanga. Nke a mere ka ọdịdị nke Congo Pedicle (34) nke, dị ka ọ pụtara, anaghị abanye n'ógbè ahụ iji bụrụ nke uru achọrọ.

E hiwere ozi ala ọzọ mbụ nke Ndị Kraịst na Bangweulu na mbido afọ 1900 n'okpuru ikike nke Bishọp Joseph Dupont nke Catholic White Fathers nke dị n'ebe ugwu Kasama.

Ebe obibi mmadụ

Ndị bi n'ebe ọdọ mmiri ahụ bụ ndị Bisa nọ na Chilubi na Mpika, ndị Bemba nọ na Luwingu, ndị Unga nọ na Lunga, ndị Kabende nọ na Samfya, ndị Ngumbo nọ na Lubwe, ndị BenaMukulu nọ na Chungu na agbụrụ ndị metụtara ha niile na-asụ Chibemba. Obodo Bemba nke Paramount Chief Chitimukulu dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ, gburugburu Kasama.

Ịkụ azụ

Ọdọ mmiri ahụ na-akwado ụlọ ọrụ ịkụ azụ oge na ọnụ ọgụgụ mmadụ nwere ike ịbawanye n'ụzọ dị ịrịba ama n'oge oge. N'afọ 1989, e mere atụmatụ na nkezi nke a na-ejide kwa afọ dị tọn 11,900, ndị mmadụ 10,300 jidere site na iji ụgbọ mmiri 5305, ụgbọ mmiri 114 na fibreglass, na naanị 54 n'èzí. N'afọ 2000, ihe ndị e jidere bụ tọn 13,500.

Paịpụ gas sitere n'okike

Ná mmalite afọ 2004, otu ụlọ ọrụ Europe nkeonwe na-arụ ọrụ gas sitere n'okike mechara atụmatụ mbụ ya iji tọgbọrọ ọkpọkọ gas nke ga-agafe kpọmkwem n'akụkụ ndịda ọwụwa anyanwụ nke Ọdọ Mmiri Bangweulu. Otu akụkụ nke atụmatụ ahụ bụ iwu mgbochi mmiri iji mee ka e wepụ akụkụ ụfọdụ nke mmiri dị n'ọdọ ahụ, ka e nwee ike rụọ ọrụ ọkpọkọ ahụ.Atụmatụ a zutere mmegide siri ike site n'aka ndị bi n'ógbè ahụ na ndị na-akwado nchedo gburugburu ebe obibi. Mgbe esemokwu ikpe na ọtụtụ nnọkọ ntị gbasara ọrụ ahụ gachara ogologo oge, ụlọ ọrụ Europe ahụ mechara hapụ atụmatụ ahụ ma họrọ ịtụgharị ụzọ ọkpọkọ gas ha ka ọ gafee ógbè ndị gbara ọdọ mmiri ahụ gburugburu.

Obodo na mpaghara

Obodo kachasị ukwuu, Samfya dị n'ụsọ oké osimiri ndịda ọdịda anyanwụ ma bụrụ isi ntọala maka njem nleta na okporo ụzọ na ụgbọ mmiri, yana ịbụ ebe nchịkwa maka Samfya District na-ekpuchi ihe dị ka ụzọ atọ n'ụzọ anọ nke ọdọ mmiri na marshes. Mpaghara Chilubi na-ekpuchi ihe ka ukwuu n'ime ndị ọzọ, boma ya dị na Chilubi Island (6), nke ala mmiri gbara gburugburu n'ebe ọwụwa anyanwụ. Mpaghara Luwingu na-emetụta ọdọ mmiri ahụ na Nsombo, nke bụ isi obodo dị na njedebe ugwu nke ọdọ mmiri ahụ. Mpaghara Mpika na Kasama na-emetụ n'akụkụ ọwụwa anyanwụ na ndịda nke ala mmiri, na Mpaghara Serenje na Congo Pedicle na-eru n'akụkụ ndịda nke mbara mmiri.

Akụkụ nke Ọdọ Mmiri Bangweulu

Nọmba ndị dị gburugburu dị ka - (12) - na-ezo aka n'ebe dị na foto satellite.

Otu ihe dị ịrịba ama nke usoro Bangweulu bụ usoro ájá na-aga n'ebe ndịda ọdịda anyanwụ ruo n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ. Ndị a na-adọrọ mmasị karịsịa na foto satellite ma na-ahụ n'ụzọ dị mfe n'akụkụ ugwu ọdịda anyanwụ, Lifunge Peninsula (2), Mbalala Island (3), Chilubi Island (6), na Kapata Peninsula (10). Ha kewara ọdọ mmiri ahụ n'akụkụ atọ dị n'akụkụ isi ya. Otu na-ekewa akụkụ a na-akpọ Lake Chifunabuli (1), 50 km ogologo ma naanị 5 km n'obosara. Ọnụ ụzọ ya site na oghere dị n'ime ájá (na njedebe nke Lifunge Peninsula) bụ naanị 250 m n'obosara. Ugwu ọzọ nwere ájá, Mbabala Island, kewara akụkụ a na-akpọ Lake Walilupe (4), 30 km ogologo na 13 km n'obosara. Akụkụ bụ isi, nke dị n'etiti ọdọ mmiri ahụ dị n'agbata Ifunge na Mbabala bụ nke a maara naanị dị ka Bangweulu.

E nwere ọtụtụ ọdụ ụgbọ mmiri, ọnụ mmiri, obere ọdọ mmiri na ọdọ mmiri gburugburu ọdọ mmiri Bangweulu, nke mmiri mepere emepe, ọwa dị warara ma ọ bụ marshes jikọtara. Nke kachasị ukwuu bụ Ọdọ Mmiri Kampolombo (9), 30 km site na 5 km, n'ebe ndịda Ọdọ Mmị Walilupe ma jikọta ya na ọwa 7 km. Kapata Peninsula dị kilomita 32 n'ogologo dị n'etiti Ọdọ Mmiri Kampolombo na ala ahịhịa; n'ọnụ ya n'akụkụ ọwụwa anyanwụ bụ Ọdọ Mmị Kangwena dị kilomita 15 n'oghere (11).

Naanị akụkụ ọdịda anyanwụ nke ọdọ mmiri ahụ na ụfọdụ n'ime agwaetiti ndị ahụ nwere ụsọ mmiri a kapịrị ọnụ, na ụsọ mmiri ájá n'ebe ndị gbara Samfya gburugburu, ọ bụ ezie na ọbụna n'ebe ahụ, ụfọdụ n'etiti ọdụ ụgbọ mmiri na ọnụ mmiri dị mmiri.

A chọpụtara na ọrịa Schistosoma haematobium na-akpata n'akụkụ ọdịda anyanwụ nke Ọdọ Mmiri Bangweulu, na Zambia, dị elu karịa ka e kwuru na mbụ.^[2]

Apịtị nke Bangweulu

Apịtị Bangweulu, nke buru ibu karịa ọdọ mmiri ahụ, na-agbasa site n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ gaa n'ebe ndịda. Akụkụ bụ isi na-ekpuchi ebe dị ihe dị ka kilomita 120 site na kilomita 75 ma ha anaghị erughị 9,000 km2 .

Apịtị na-arụ ọrụ dị ka ihe na-egbochi idei mmiri kwa afọ na Luapula site na ịhapụ mmiri na-eji nwayọọ nwayọọ site na ọtụtụ ọdọ mmiri na ọwa. Ha na-enyere aka igbochi ndagwurugwu Luapula ka mmiri ghara iju n'oge mmiri ozuzo.

Osimiri na ọwa mmiri na-agafe n'ala ahịhịa

Apịtị nke Bangweulu na-esi n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ na-esi na Osimiri Chambeshi, ma na-asọba n'ebe ndịda n'ime Osimiri Luapula. Ọdọ mmiri ahụ jikọtara ya na osimiri ndị a, ha na ibe ha, site na ọtụtụ ọwa dị mgbagwoju anya site na ala ahịhịa nke ahịhịhịa nwere ike igbu ma gbanwee ụzọ ha; ọ dịghị ụzọ dị mfe n'etiti ha. Ihe ndina papaịrọs na-ese n'elu mmiri nwere ike imechi ọwa mmiri ruo n'obosara na-enye ohere naanị ụgbọ mmiri na-agafe. Ụgbọ mmiri ndị nwere njin na-egbochi ha n'obosara nakwa site na ahịhịa na-egbo ikuku. Kemgbe oge ndị ọchịchị na-achị ala ọzọ, e meela mgbalị iji melite njem ụgbọ mmiri ma gbanwee usoro mmiri site na ịkpụ ọwa site na ịpị ọwa n'ime ala mmiri. N'afọ 1942, e mere mgbalị, na-enwe ihe ịga nke ọma, iji belata ụzọ si n'Ọdọ Mmiri Walilupe gaa n'ọnụ ụzọ Luapula si n'ọzara ahụ pụọ, iji kwe ka ụgbọ mmiri na-ebugharị cassava na ihe ndị ọzọ site n'ebe ugwu nke ọdọ mmiri ahụ gaa Kapalala Ferry na Luapula na site n'ihu gaa Copperbelt.

Ọdọ Mmiri

E nwere ọtụtụ ọdọ mmiri n'ime apịtị, ndị a ma ama bụ: Ọdọ mmiri Chali (12) na ndịda ọdịda anyanwụ, Ọdọ mmiri Chaya (13) n'ebe ọwụwa anyanwụ n'ọnụ Osimiri Lulingilla n'ebe Ọwụwa Anyanwụ, Ọdọ mmiri Wumba (14) n'ebe ugwu ọwụwa Awụwa Aụgbọ Mmiri Chambeshi na Luansenshi (20) na-agakọ, na Ọdọ mmiri Pook (15) n'Ebe Ọwụwa anyanwụ nso agwaetiti Nsalushi (25).

Ihe ndị ọzọ e ji mara mmiri ahụ

N'akụkụ ugwu, e nwere ọtụtụ nnukwu mmiri mmiri ebe osimiri na-abanye n'ọdọ mmiri ma ọ bụ mmiri, na-aga site n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ gaa n'ebe ndịda ọwụwa anyanwụ ha bụ: Lupososhi Estuary (16), Luena Estuary (17), Lukuto Estuary (18), Chambeshi Estuary (19) (na Luansenshi Estuary nke na-abanye na ya).

N'akụkụ ọwụwa anyanwụ na ndịda ọwụwawụwa anyanwụ, osimiri Munikashi, Luitikila, Lumbatwa, Lukulu na Lulimala na-enye mmiri.Ọnụ mmiri nke atọ ikpeazụ bụ isi ebe ịta nri nke Black Lechwe.

N'akụkụ bụ isi nke ala ahịhịa, n'ebe ndịda nke Chilubi Island, bụ nnukwu ebe nke na-adịghị omimi n'oge idei mmiri ma nwee ike ịghọ nke kpọrọ nkụ na njedebe nke oge ọkọchị, nke a na-akpọ Lunga Bank (27).

Ala Mmiri Na-asọba

Mpaghara ahịhịa idei mmiri buru ibu nke ruru ihe dị ka 3,000 km² dịkarịsịrị na ndịda nke apịtị Bangweulu, ma ọ na-agbatịkwa ruo n'akụkụ ugwu–ugwu ọwụwa anyanwụ, na-arụ ọrụ dịka mgbatị nke mpaghara ahụ n'oge udu mmiri. A maara mbara idei mmiri ndịda nke ọma n'ihi nnukwu ìgwè anụ ọhịa Black lechwe, bụ ụdị anụ a na-ahụkarị n'ógbè ahụ.A pụrụ ịchọta ozi ndị ọzọ gbasara anụ ọhịa ndị bi n'ala mmiri Bangweulu na isiokwu banyere Bangweulu Wetlands.

Ihe ndị dị na mmiri

Okpomọkụ mmiri n'elu usoro Bangweulu sitere na 25.8 ruo 28.3 °C na Nọvemba 1993 na site na 23.7 ruo 27.1 °C na Febụwarị 1994.Conductivity nke usoro Bangweulu dị ala n'ụzọ a na-adịghị ahụkebe ma dịgasị iche n'etiti 20 na 40 μS / cm.^[3] Ndo anya nke mmiri na-adị n'agbata mita 0.35 na 0.60 n'ọtụtụ akụkụ mmiri nke usoro Bangweulu. Ma n'Ọdọ Mmiri Tuchingo, mmiri na-adị ezigbo doo anya karịa, na-eru ihe karịrị mita 1.70, nke na-eme ka a na-ahụ ala ọdọ mmiri ahụ nke ọma.

Agwaetiti

E nwere ọtụtụ agwaetiti ndị mmadụ bi na usoro Bangweulu.

N'ọdọ mmiri ahụ ha bụ:

Agwaetiti Chilubi (6) , nke kachasị ukwuu, n'akụkụ ụfọdụ n'ime ọdọ mmiri ahụ na ọkachasị n'ime ala ahịhịa
Mbabala Island (3), ájá na-ekewa n'akụkụ ọdọ mmiri Walilupe
Agwaetiti Chishi (5) , n'etiti akụkụ ugwu nke ọdọ mmiri ahụ
Lifunge Mwenzi Island (7), nke kewara akụkụ ugwu nke Ọdọ Mmiri Chifunabuli
Obere Agwaetiti: Agwaetiti Chindo na Ibula dị nso n'ụsọ oké osimiri n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ, na Agwaetiti Chibwe Ngombe, obere ugwu n'ebe ndịda ọdịda anyanwụ nke AgwaetitiChilubi, Agwaetiti Minswa na Agwa Mmiri Ngwishi

N'ime ala ahịhịa:

Àgwàetiti Nsumbu (8) n'ebe ọwụwa anyanwụ nke Àgwàetiti Chilubi
N'ime apịtị ndị dị n'ebe ọwụwa anyanwụ: Chisale Island, Panyo Island (24), Nsalushi Island (25), Nsumpa Island, Matongo Island na Kabulu IslandAgwaetiti Kabulu
N'akụkụ Osimiri Chambeshi ebe ọ na-abanye n'ọzara ndị dị n'ebe ọwụwa anyanwụ: Mutwamina Island na Munyanga IslandÀgwàetiti Munyanga
N'ime apịtị ndịda: Ncheta Island (26) (ya na obodo Bwalya Mponda), na Mbo, n'ebe ọwụwa anyanwụ nke ụzọ Luapula si n'ala ahịhịhịa pụọ
Obodo Kasoma [oche nke mpaghara Lunga ọhụrụ] n'akụkụ ndịda ọwụwa anyanwụ nke Lunga Bank
Obodo Kalimakonde dị n'akụkụ Ọwara Churchill

Agwaetiti oge idei mmiri: n'akụkụ apịtị, jikọtara ya na ala n'oge ọkọchị:

N'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ: Kasansa Island (23), Chichile Island (22), Luangwa Island, Mbishi Island, na Munkanta na nsọtụ ọdọ mmiri Chaya, ebe Osimiri Lulingila na-abanye n'ọzara ndị dị n'ebe ọwụwa Anyanwụ.
N'ebe ndịda: Kasenga (28) , nso n'ọnụ mmiri nke Ọdọ Mmiri Kangwena, Kataba (29) , na Yongolo, na Itulo na nsọtụ ala mmiri ndịda ọwụwa anyanwụ.

Ebe obibi ndị ọzọ

Lubwe (30) na Lake Chifunabuli nwere ozi ala ọzọ na ụlọ ọgwụ Katọlik
Kasaba (31) , ozi ala ọzọ Katọlik dị n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ
Santa Maria, ọrụ na Chilubi Island
Mpanta, n'ebe ọwụwa anyanwụ nke Samfya na ọwa mmiri nke na-esi n'Ọdọ Mmiri Walilupe apụta
Twingi (32) , na ọrụ, na njedebe ndịda nke Kapata Peninsula
Chaba (33) , n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ
Mofu, n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ.

Hụkwa

Ụgbọ mmiri na Zambia
Mokele-mbembe

Edensibịa

↑ Lake Bangweulu. www.zambia.travel. Retrieved on 2024-11-19.
↑ "Fig. 3. Western shores of Lake Ladoga". DOI:10.31857/s0435-42812019125-37-8175.
↑ AR Bos and HJ Ticheler: "A limnological update of the Bangweulu fishery, Zambia". 'DoF/BF/1996/Report' no.26.

Ịgụ ihe ọzọ

Hughes (1933). Eighteen Years on Lake Bangweulu. London: The Field.

[1] Lake Bangweulu. www.zambia.travel. Retrieved on 2024-11-19.

[2] "Fig. 3. Western shores of Lake Ladoga". DOI:10.31857/s0435-42812019125-37-8175.

[Bos-3] AR Bos and HJ Ticheler: "A limnological update of the Bangweulu fishery, Zambia". 'DoF/BF/1996/Report' no.26.

[1]

[2]

[3]