Ọdọ Mmiri Mweru

Lake Mweru

 

Ọdọ Mmiri Mweru (a na-asụkwa ya Mwelu ma ọ bụ Mwero; n'asụsụ French: Lac Moero; n'asụsụ Swahili: Ziwa Mweru) bụ ọdọ mmiri dị ọcha nke dị n'otu n'ime ogwe kachasị ogologo nke Osimiri Congo, osimiri nke abụọ kachasị ogologo n'Afrịka.Ọ dị n'ókè ala dị n'etiti Zambia na Democratic Republic of the Congo, ma na-ekpuchi ihe dị ka kilomita 110 (maili 68) nke ogologo Osimiri Congo nke dị n'etiti akụkụ Osimiri Luapula (n'elu mmiri,) na Osimiri Luvua (n'okpuru mmiri,) nke usoro Osimiri Congo.

Mweru pụtara 'ọdọ mmiri' n'ọtụtụ Asụsụ Bantu, yabụ a na-akpọkarị ya 'Mweru'.

Ọnọdụ ala

Osimiri Luapula na-enye Mweru mmiri, -abata site na ala mmiri si n'ebe ndịda, na Osimiri Kalungwishi si n'ọwụwa anyanwụ. Na njedebe ya n'ebe ugwu, Osimiri Luvua, nke na-asọba n'ebeebe ugwu ọdịda anyanwụ iji sonyere Osimiri Lualaba wee gaa na Congo. Ọ bụ ọdọ mmiri nke abụọ kachasị ukwuu na ọdọ mmiri Congo ma dị kilomita 150 (93 mi) n'ebe ọdịda anyanwụ nke njedebe ndịda nke kachasị ukwuu, odo mmiri Tanganyika

Osimiri Luapula na-etolite delta buru ibu jupụtara n'apịtị, nke obosara ya fọrọ nke nta ka ọ hà nke nsọtụ ndịda Ọdọ Mmiri Mweru. N'ọtụtụ ụzọ, a pụrụ ile osimiri a na akụkụ ala ya na ọdọ mmiri ahụ anya dịka otu usoro mmiri.N'agbanyeghị na Ọdọ Mmiri Mweru dị n'ógbè nwere oge udu mmiri na oge ọkọchị doro anya, ogo na nha ya anaghị agbanwe nke ukwuu. Mgbanwe kwa afọ n'ogo mmiri ya bụ naanị ihe dị ka mita 1.7 (ụkwụ 5 na sentimita 7), ebe mmiri na-akacha elu n'ọnwa Mee, ma na-akacha ala n'ọnwa Jenụwarị.Nke a bụ n'ihi na Osimiri Luapula na-ebupụta mmiri sitere na . Bangweulu Swamps na ala mmiri nke na-achịkwa mmiri na-aga, na-amịkọrọ idei mmiri kwa afọ ma na-ahapụ ya nke nta nke nta, na n'otu aka n'ihi nde ụzọ Mweru, Luvua, na-ada ngwa ngwa ma na-aga ngwa, na-enweghị ahịhịa iji gbochie ya.A na-egbochi ịrị elu na Mweru ngwa ngwa na ọsọ ọsọ na Luvua.

Ogologo nkezi nke Mweru bụ kilomita 118 (73 mi) na nkezi obosara ya bụ kilomita 45 (28 mi), na ogologo axis ya na-eche ihu n'ebe Ugwu ọwụwa anyanwụ-sudwest. Elu ya bụ mita 917 (3,009 , elu karịa Tanganyika (763 mita (2,503 ). Ọ bụ ọdọ mmiri dị na ndagwurugwu na Lake Mweru-Luapula graben, nke bụ alaka nke East African Rift. N'akụkụ ọdịda anyanwụ nke ọdọ mmiri ahụ na DR Congo na-egosipụta ugwu dị elu nke dị na ọdọ mmiri ndagwurugwu, na-arịgo na Ugwu Kundelungu karịa, mana ndagwurugwum ndagwurugwo anaghị apụta ìhè n'akụkụ ọwụwa anyanwụ.

Mweru adịghị emi nke ukwuu n'akụkụ ndịda ya, ma ọ na-emi emi karịa n'akụkụ ugwu, e nwere ebe abụọ miri emi n'akụkụ ugwu ọwụwa anyanwụ nke ọdọ mmiri ahụ, nke omimi ha kacha ukwuu bụ mita 20 na mita 27 (ụkwụ 66 na 89).

Ọdọ mmiri dị obere a na-akpọ Mweru Wantipa (nke a makwaara dị ka Mweru Marshes) dị ihe dị ka kilomita 50 (31 mi) n'ebe ọwụwa anyanwụ ya, na n'ebe ugwu nke Kalungwishi. Ọ na-abụkarị endorheic ma na-ewere mmiri site na Kalungwishi site na dambo ọtụtụ oge, mana n'oge nnukwu idei mmiri ọ nwere ike ịba n'ime Kalungwish na Ọdọ Mmiri Mweru.

Ọnọdụ ala mmadụ

Nnyocha

Ndị ahịa Arab na Swahili (nke ọdụ́, ọla kọpa na ndị ohu) maara ọdọ mmiri ahụ bụ ndị jiri Kilwa Island dị n'ọdọ mmiri ahụ dị ka isi n'otu oge. Ha jiri ụzọ azụmaahịa si Zanzibar n'Oké Osimiri India gaa Ujiji n'Ọdọ Mmiri Tanganyika gaa Mweru wee gaa n'alaeze Lunda, Luba, Yeke ma ọ bụ Kazembe, nke ikpeazụ dị n'ụsọ oké osimiri ndịda nke Mweru. Ụzọ azụmahịa ọdịda anyanwụ si n'alaeze ndị ahụ gaa n'Oké Osimiri Atlantic, ya mere Mweru dị n'okporo ụzọ azụmahịa gafere kọntinent.

N'etiti afọ 1796 na 1831, ndị ahịa / ndị nchọpụta Portuguese Pereira, Francisco de Lacerda na ndị ọzọ si Mozambique gaa Kazembe iji nweta nkwekọrịta iji ụzọ azụmahịa dị n'etiti ókèala ha nke Mozambique na Angola. Ndị Portugal ga-abụrịrị na ha maara banyere ọdọ mmiri ahụ, ndị nleta ga-aga naanị n'ebe dị elu ihe dị ka kilomita 5 (3.1 mi) n'ebe ugwu nke isi obodo Kanyembo nke Kazembe iji hụ ọdọ mmiri ahụ 10 kilomita (6.2 mi) n"ebe dị anya. Otú ọ dị, ha nwere mmasị karịa ụzọ azụmaahịa karịa nchọpụta, ha esila n'ebe ndịda bịarute ma Mwata Kazembe gbochiri njem ha, ha enyeghị akụkọ banyere ya. Onye nchọpụta na onye ozi ala ọzọ David Livingstone, onye kpọrọ ya 'Moero', bụ onye a na-eto maka nchọpụta ya n'oge njem ya nke 1867-'8.

Livingstone hụrụ mbibi na nhụjuanya nke ahịa ohu kpatara n'ógbè ahụ dị n'ebe ugwu na n'ebe ọwụwa anyanwụ nke Mweru, akụkọ ya nyekwara aka mee ka ndị na-emegide ya. Nke ikpeazụ nke ahia ohu n'ógbè ahụ bụ n'oge na 1890s, Otú ọ dị. Ka ọ dịgodị, n'etiti 1870 na 1891, esemokwu na agha n'etiti eze Yeke Msiri na ndị isi na ndị ahịa agbata obi mebiri mpaghara ahụ. Ọ bụ mmadụ ole na ole na ndị Europe gara Mweru kemgbe Livingstone, ruo mgbe Alfred Sharpe na 1890-1 na Stairs Expedition na 1892 gafere n'ụzọ ha na Msiri na-achọ nkwekọrịta. The Stairs Expedition gburu Msiri ma were Katanga maka Eze Leopold nke Abụọ nke Belgium. Sharpe hapụrụ otu n'ime ndị isi ya ka o guzobe ebe mbụ a na-achị ala ọzọ na ndagwurugwu Luapula-Mweru, Ndị Britain na Chiengi na 1891.

Ọganihu akụkọ ihe mere eme

Ọdọ Mmiri Mweru na isi mmiri ya, Osimiri Luapula dị ala na ala mmiri ya, na Kalungwishi. Ihe ọzọ a na-egosi bụ ụzọ Mweru si apụta, Osimiri Luvua na-aga n'ebe ugwu ruo n'osimiri Lualaba na Congo. Mmiri na-egosi dị ka oji na foto satellite NASA a na-acha ụgha. A na-egosi oke ala ahịhịa site na akara na-acha anụnụ anụnụ, a na-egosikwa oke ala mmiri dị ka akara ntụpọ. Obodo ndị ahụ bụ, na Zambia: 1 Chiengi, 2 Kashikishi, 3 Nchelenge, 4 Mwansabombwe, 5 Mwense; na DR Congo: 6 Pweto, 7 Kilwa, 8 Kasenga. Ihe ndị ọzọ: 9: Chisenga Island, 10 bụ agwaetiti mmiri kachasị ukwuu (na DR Congo), 11 bụ isi ala mmiri.

Ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ nke Luapula-Mweru ghọrọ akụkụ nke Belgian Congo na akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Northern Rhodesia, onye Britain na-nchebe. Ọdọ Mmiri Mweru na Tanganyika bụ mpaghara nke e kpughere mmetụta ndị Europe na mbido, mgbe ọdọ mmiri ndị ahụ bụ isi ụzọ mbata nke Northern Rhodesia. Ọ bụ ezie na Kilwa Island dị nso n'ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ, e kenyere ya Northern Rhodesia, ya mere Zambia nwere 58% nke mmiri ọdọ mmiri, na DR Congo 42%.

E guzobere ogige ndị Belgium mbụ na ọdọ mmiri ahụ na Lukonzolwa na Pweto nke bụ n'oge dị iche iche isi ụlọ ọrụ gọọmentị ha nke Katanga. Ha kpochapụrụ ahịa ohu na-aga n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ gburugburu ọdọ mmiri ahụ. Onye ozi ala ọzọ Scottish Dan Crawford nke Plymouth Brethren guzobere ụlọ ọrụ ozi ala ọzọ mbụ dị n'ọdọ mmiri ahụ na 1892 na Luanza n'akụkụ Belgium nke ọdọ mmiri ahụ.

Ndị Britain si Chiengi kwaga na Kalungwishi, ya na otu onye ma ọ bụ abụọ ndị uwe ojii Britain (dị ka Blair Watson), na ndị uwe ojii Afrịka. Na njikọ ya na ọrụ ndị gbara Abercorn gburugburu n'ụzọ azụmahịa, nke a zuru iji kwụsị ahịa ohu na-aga n'ebe ọwụwa anyanwụ site na Mweru, mana ezughị iji mee ka Mwata Kazembe nọrọ n'okpuru ọchịchị Britain, a ga-eziga njem agha na 1899 site na British Central Africa (Nyasaland) iji rụọ ọrụ ahụ (lee isiokwu banyere Alfred Sharpe maka nkọwa ndị ọzọ).

Ọpụpụ nke boma site na Chiengi gaa Kalungwishi nwere mmetụta nke ịhapụ boma Belgian na Pweto nnwere onwe na njedebe ugwu nke ọdọ mmiri ahụ, na-eduga otu narị afọ ka e mesịrị na ihe dị ka square kilomita 33 (13 sq mi) nke ala Zambia dị nso na Pweto ka e nyefere ya na DR Congo (nke Zaire n'oge ahụ). Lee esemokwu ókèala nke Luapula Province maka nkọwa na ntụaka ndị ọzọ.

Mgbe 1900, mpaghara Belgian Congo nke Katanga n'akụkụ ọdịda anyanwụ nke ọdọ mmiri ahụ mepụtara ngwa ngwa karịa akụkụ Northern Rhodesia, mpaghara Luapula na obodo Kasenga awa ole na ole site na ụgbọ mmiri gaa n'osimiri Luapula ghọrọ ndị kachasị mepụta na ndagwurugwu Luapula-Mweru, ruo n'afọ 1960 ọ bụ isi ụlọ ahịa nwere ọrụ na akụrụngwa ka mma karịa ebe ndị ọzọ. Ebe a na-egwupụta ihe n'ala Elizabethville malitere ngwa ngwa karịa ndị nke Copperbelt, Kasenga nyekwara ndị ọrụ ya azụ. Kemgbe afọ 1960, nsogbu ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ileghara gọọmentị anya na agha n'akụkụ Congo emeela ka akụrụngwa mebie, ebe udo n'akụkụ Zambia emeela ka ọnụ ọgụgụ mmadụ na ọrụ dịkwuo elu, na-eme ka nguzozi gbanwee.

Ebe ndị mmadụ bi

Ọtụtụ obodo ịkụ azụ dị n'ụsọ oké osimiri Mweru. Ọtụtụ n'ime ha bụ ogige oge. Obodo ndị dị n'akụkụ Zambia bụ Nchelenge, Kashikishi na Chiengi, na n'akụkụ DR Congo, Kilwa (obodo dị n'ihu agwaetiti ahụ), Lukonzolwa na Pweto.

E wezụga Kilwa Island, e nwere agwaetiti abụọ ọzọ bi na ọdọ mmiri ahụ: Isokwe Island 3 square kilometres (1.2 sq mi), na 2 square kilometres (0.77 sq mi) agwaetiti Congolese n'akụkụ ọnụ Luapula. (Agwaetiti abụọ ndị ọzọ dị na Luapula marshins nwere ụsọ mmiri n'ọdọ mmiri ahụ).

Akụkụ ọdọ mmiri dị na Congo metụtara nke ukwuu n'oge Agha Congo nke Abụọ nke mere n'agbata afọ 1999 ruo 2003, ma mpaghara ahụ ka na-agbake n'ọnọdụ agha ahụ ruo taa. Ọtụtụ ndị gbara ọsọ ndụ si na Pweto banye na Zambia, ebe e debere ha n'ogige ndị gbara ọsọ ndụ dị na mpaghara Mporokoso na Kawambwa.

Ụgbọ njem

Ndị Belgium na-arụ ọrụ mgbe niile site na ụgbọ mmiri, Charles Lemaire, n'etiti Kasenga na Luapula na Pweto na mpụta nke Osimiri Luvua, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ kilomita 300 (190 mi) ma ọ bụrụ na a gụnyere nkwụsị na Kilwa. Ụgbọ mmiri ka na-aga n'ụzọ ahụ taa. A naghị eji ụgbọ mmiri eme ihe n'akụkụ Zambia, ma e wezụga Kilwa Island, Isokwe Island na Chisenga Island (n'ime apịtị Luapula).

Ọ bụ naanị okporo ụzọ ruru unyi na-eje ozi n'ógbè Mweru ruo mgbe okporo ụzọ Luapula Province dị n'akụkụ Zambia ka e tere ya na Nchelenge na 1987; ndị bi gburugburu ọdọ mmiri ahụ amụbaala, ọtụtụ n'ime ha na-erigbu azụ azụ bara ọgaranya nke ọdọ mmiri ahụ. Mgbe ebe a na-egwupụta ọla kọpa tụfuru ndị ọrụ na 1980s na 1990s, ọtụtụ ndị bụbu ndị na-egwe ihe n'ime ala kwagara n'akụkụ ọdọ mmiri ahụ, ọkachasị gburugburu Nchelenge-Kashikishi.

A leghaara okporo ụzọ ruru unyi n'akụkụ Congo anya ma nọrọ n'ọnọdụ ọjọọ, ọtụtụ ndị na-agafe Zambia iji jiri ụzọ gaa. Lee ụzọ Congo Pedicle maka nkọwa ndị ọzọ.

Ịkụ azụ

Ihe osise nke ụdị Thoracochromis moeruensis (Boulenger, 1899), haplochromine cichlid si Lake Mweru

A maara Mweru mgbe maka longfin tilapia ya, (Oreochromis macrochir), nke a na-akpọ pale ('pa-lay') na Chibemba, nke a na'ozuzu ya na-akpọnwụ na racks ma ọ bụ mats n'anyanwụ ma tinye ya na nkata maka ahịa. (Ịṅụ sịga na itinye nnu n'ime azụ bụ usoro ndị na-adịbeghị anya n'ógbè ahụ). Catfish (otu ụdị nke na-eto ruo mita 2 (6 in) n'ogologo), a na-ejikwa ụdị carp, tigerfish, elephantfish na sardine-like fish.

Ndị na-egbu azụ na Lake Mweru na Osimiri Luapula bụ ndị Grik si n'Agwaetiti Dodecanese bụ ndị biri na Kasenga, DR Congo, n'akụkụ ọdịda anyanwụ nke Luapula 150 kilomita (93 mi) n'elu osimiri site na ọdọ mmiri ahụ na ọkara mbụ nke narị afọ . Ha jiri ụgbọ mmiri ndị e wuru n'ụdị ndị Gris na-eji injin steam na-eji coal eme ihe, e mesịa jiri diesel dochie ya. Ha nyere ndị ọrụ nke Ebe a na-egwupụta ọla kọpa na Lubumbashi (mgbe e mesịrị Copperbelt dum) azụ nke a na-etinye na ice na Kasenga ma si ebe ahụ buru ya na gwongworo. E mere atụmatụ na 1950 e nwere ụgbọ mmiri ndị Gris 50 na-ejide 4,000 obere tọn (3,600 tọn) nke azụ ọhụrụ kwa afọ. Ọ ga-ewe otu izu maka ụgbọ mmiri iji gaa n'ọdọ mmiri ahụ ma jupụta ya, nke e ji ice bu n'ụgbọ ahụ kpuchie.

N'ime iri afọ ndị na-adịbeghị anya, igbu azụ belatara n'ihi igbu azụ gabigara ókè ma na-eme atụmatụ na 13,000 ogologo tọn (13,000 e jidere site na obere ụgbọ mmiri 4,500, ọkachasị ụgbọ mmiri plank. Ndị ọkụ azụ Congo na-ejide ihe kachasị n'agbanyeghị na ha nwere obere òkè nke mmiri. A na-ejide Tilapia site na ụgbụ, ha anaghị eru ogo ha mere n'otu oge. Kemgbe afọ 1980, ịkụ azụ 'chisense' mụbara. A na-eji usoro a ejide obere azụ a na-akpọ kapenta, nke sitere n'ụsọ osimiri ma ugbu a na-eji ọkụ n'ụgbọ mmiri n'abalị iji dọta azụ ndị a na-etinye na ụgbụ dị mma.

Ịchụ ala

Ngwuputa ọla kọpa Dikulushi bụ ngwuputa mepere emepe nke dị ihe dị ka kilomita 50 (maili 31) n'ebe ugwu nke obodo Kilwa na DR Congo, site n'okporo ụzọ ájá, ma dịkwa ihe dị ka kilomita 23 (maili 14) n'ebe ọdịda anyanwụ nke Ọdọ Mmiri Mweru.N'ọnwa Maachị 2010, ụlọ ọrụ Anvil Mining rere ngwuputa ahụ nye Mawson West, otu ụlọ ọrụ Australia.Mgbe ngwuputa ahụ na-arụ ọrụ, nnukwu gwongworo na-ebu ngwakọta ọla kọpa na-agafe Ọdọ Mmiri Mweru site n'iji nnukwu ụgbọ mmiri pontoon nwere injin, site na Kilwa ruo Nchelenge, nke dị ihe dị ka kilomita 44 (maili 27). Site na Nchelenge, gwongworo ndị ahụ na-aga njem dị ihe dị ka kilomita 2,500 (maili 1,600) ruo n'ebe a na-agbaze ọla kọpa dị na obodo Tsumeb, Namibia . .

Njem

Ọdọ Mmiri Mweru emebeghị maka njem nleta n'agbanyeghị na a na-ewere ya dị ka "nke mara mma n'ezie". Enweghị ohere n'oge gara aga, enweghị Nchekwa anụ ọhịa, na agha na DR Congo n'etiti 1996 na 2003 enyereghị aka. Afọ 60 gara aga, ụsọ mmiri ọdịda anyanwụ na nke ugwu nke ọdọ mmiri ahụ bụ ebe obibi nke nnukwu ìgwè enyí, ala mmiri Luapula kwadoro ìgwè lechwe, na Ogige Ntụrụndụ Lusenga Plain na Ogige Ntụrụndụ Mweru Wantipa bụ ebe a ma ama maka Cape buffalo, nnukwu ụdị antelope na ọdụm. Ọnụ ọgụgụ ọtụtụ ụdị anụmanụ ebelatala n'ihi ịchụ nta, mbibi ebe obibi ha, na ịchụ nta iwu na-akwadoghị. N'akụkụ Zambia, ọ pụrụ ịbụ naanị Ogige Ntụrụndụ Mba Mweru Wantipa ka nwere nnukwu ohere maka mmepe njem nlegharị anya. N'akụkụ Democratic Republic of the Congo, Ogige Ntụrụndụ Mba Kundelungu, nke dị n'ugwu ihe dị ka kilomita 75 (maili 47) n'ebe ndịda ọdịda anyanwụ nke ọdọ mmiri ahụ, nwere ike ịdị n'ọnọdụ ka mma.

Hụkwa

 

• Ọdọ Mmiri Rift
• Osimiri Luapula
• Osimiri Luvua
• Osimiri Kalungwishi
• Kazembe
• Ógbè Katanga
• Msiri
• Ọdọ Mmiri Mweru Wantipa
• Esemokwu ókèala Luapula Province
• Ógbè Luapula

Edensibịa

Nkwupụta n'ozuzu

• Maka mpaghara, omimi na data olu: AR Bos, CK Kapasa na PAM van Zwieten: "Mmegharị na bathymetry nke Lake Mweru (Zambia), na ihe edeturu na mgbanwe nke mmiri". African Journal of Aquatic Science, 31 (1): 145-150 (2006). Enwetara ya na 4 Machị 2007.
• Maka anya: Google Earth.
• Ntinye data nke World Lakes maka Lake Mweru

Njikọ mpụga

• Ihe ọmụma njem Zambia na foto
• Usoro Mmiri Na-agafe Afrịka?
• Democratic Republic of Congo Waterways Assessment E debere ya na Wayback Machine