Ọdọ Mmiri Mweru Wantipa

Lake Mweru Wantipa

 

Odo mmiri Mweru Wantipa ma ọ bụ Mweru-wa-Ntipa, nke pụtara "ọdọ apịtị",(nke a na-akpọkwa 'Mweru Marsh') bụ usoro mejupụtara ọdọ mmiri na apiti dị na Mpaghara Ugwu nke Zambia. N'oge gara aga, a na-ewere ya dị ka otu ọdọ mmiri jupụtara n'ihe omimi n'ihi na ogo mmiri ya na ogo nnu dị n'ime ya na-agbanwe agbanwe n'ụzọ a na-apụghị ịkọwa nke ọma naanị site n'ịgbanwe oke mmiri ozuzo. A makwaara ya na ọ na-akpọnwụ ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ kpamkpam n'oge ụfọdụ.Ihe ọzọ na-eme ka ọmụmụ ya sie ike bụ na ọ dị n'ebe dịpụrụ adịpụ, nke mere na ndị na-amụ ọdịdị ala na ndị na-amụ nkume ala etinyeghị uche na ya dịka ha mere n'ọdọ mmiri ndị agbata obi ya buru ibu ma dị mfe iru, ya bụ Ọdọ Tanganyika, nke dị kilomita 25 n'ebe ọwụwa anyanwụ, na Ọdọ Mweru, nke dị kilomita 40 n'ebe ọdịda anyanwụ,"nke aha ya na-adịkarịzi mgbagwoju anya.

Ọdọ Mmiri Mweru Wantipa bụ ọdọ mmiri dị na ndagwurugwu nke dị na alaka nke East African Rift, na-esi na Osimiri Luapula gaa n'Ọdọ Mmiri Tanganyika. E nwere ụfọdụ isi iyi na-ekpo ọkụ nke ndagwurugwu rift n'ebe ọwụwa anyanwụ. Mmiri ya na-acha apịtị, mgbe ụfọdụ na-acha uhie uhie ma 'na-atọtụ mmanụ'. N'asụsụ obodo "wa ntipa" pụtara "nke nwere apịtị", ya mere "Mweru Wantipa" na-eme ka ọ dị iche na onye agbata obi ya buru ibu, Lake Mweru, nke nwere mmiri doro anya.

Isi iyi na mmiri ozuzo

Osimiri na iyi, ọ dịghị nke buru ibu, na-asọba n'Ọdọ Mmiri Mweru Wantipa na marsh ya site na mbara ala Mporokoso ihe dị ka kilomita 32 n'ebe ndịda, na ugwu ndị dị n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ na DR Congo. A na-eche na ọ na-agbanye mmiri site na ala mmiri ya dị n'ebe ndịda ọdịda anyanwụ na dambo a na-akpọ Mofwe n'ime Osimiri Kalungwishi, nke na-asọba n'Ọdọ Mmiri Mweru. Otú ọ dị, na njikọ nke Kalungwishi na Mofwe, ịdị elu ya bụ 942 m mana elu ọdọ mmiri ahụ dị naanị 932 m. O doro anya na Kalungwish na-asọba n'oge mmiri ozuzo n'ime Mweru Wantipa, mana ma eleghị anya ọ bụghị vice versa, ọ bụ ezie na otu akụkọ na 1931 mgbe nnukwu mmiri ozuzo kọrọ na idei mmiri si na Mofwe banye na Kalungungwishi. Otú ọ dị, n'ọtụtụ oge, Mweru Wantipa enweghị ụzọ ọpụpụ ma mepụta ọdọ mmiri dịpụrụ adịpụ.

Ogologo ọdọ mmiri

N'ihe dị ka n'afọ 2005, isi ọdọ mmiri Mweru Wantipa si n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ ruo n'ebe ndịda ọdịda anyanwụ dị ihe dị ka kilomita 65 n'ogologo ma ọ dị ihe dị iche ka kilomita 20 n'obosara, mana alaka dị warara gbasaa ihe dị ka km 30 n'ebe ọwụwa Anyanwụ site na njedebe ugwu, na-enye mpaghara elu nke ihe dị ka 1500 km2. N'ebe ndịda ọwụwa anyanwụ na Kampinda, ala dị n'ụsọ oké osimiri kewara mmiri na-asọ asọ nke nwere ọdọ mmiri Chimbwe na ọdọ mmiri a na-akpọ Lake Cheshi . Otú ọ dị, n'oge dị iche iche n'oge na-adịbeghị anya, a kọrọ na ọ bụghị ọdọ mmiri kama ọ bụ ala mmiri na-enweghị mmiri ọ bụla, ọbụnakwa ịbụ ala apịtị kpọrọ nkụ (nke e ji akpịrịkpa na ọkpụkpụ azụ, na ọkpụpụ nke agụ iyi na enyí nwụrụ anwụ). Mgbanwe ndị a n'elu mmiri na-eme ọ bụghị naanị n'ime otu oge ọkọchị na mmiri ozuzo, kamakwa n'ime afọ ma ọ bụ iri afọ. Dịka ọmụmaatụ, a kọrọ na ọ bụ ọdọ mmiri na 1890, 1897, 1911, 1919 na 1938, mana ọ bụ ala mmiri na 1892, 1900-11, 1912-19, na 1922; nakwa na ọ kpọrọ nkụ n'ihe dị ka 1916. A kọọrọ omimi ya kachasị ukwuu dị ka 5 m, mana mgbe ụfọdụ ọ nwere ike ịbụ ihe na-erughị 1 m omimi n'elu ọtụtụ n'ime elu ya.

Ogo nnu nke Ọdọ Mweru Wantipa na-agbanwekwa n'ime ogologo oge. A kọọrọ na mmiri ya bụ mmiri dị ụtọ n'afọ 1929 na 1939, ma n'afọ 1949, a chọpụtara na mmiri ya aghọọla mmiri nwere nnu.

Ihe ndị na-ekpebi ọkwa mmiri na nnu

Ọ bụ ezie na mmiri ozuzo bụ isi ihe kpatara ya, nke a nwere ike ọ gaghị abụ akụkọ zuru ezu. Mgbochi nke Mofwe na osimiri ndị na-abanye na Mweru Wantipa site na papyrus na uto nke rushes nwere ike ịbụ akụkụ nke azịza. O nwekwara ike ịbụ na mmetụta nke afọ ọkọchị nwere ike igbu oge ruo afọ ole na ole site na ntọhapụ nke mmiri dị n'okpuru ala site na ugwu ndị gbara ya gburugburu n'ime dambos nke na-asọba n'ọdọ mmiri ahụ.

Ihe onwunwe na nrụgide gburugburu ebe obibi

Ịkụ azụ nke Odo mmiri Mweru Wantipa emeela nke ọma n'oge gara aga mana ọ gwụla n'afọ ndị na-adịbeghị anya. Ọdọ mmiri ahụ na-akwado ọnụ ọgụgụ buru ibu nke enyí mmiri na agụ iyi. Ewezuga nnụnụ na nnụnụ mmiri, anụ ọhịa dị n'ala na n'ala mmiri, nke buru ibu, ebelatawo n'agbanyeghị ịdị adị nke Ogige Ntụrụndụ Mweru Wantipa. Ogige ntụrụndụ ahụ dị n'akụkụ ọdịda anyanwụ nke ọdọ mmiri ahụ mana ọ na-ekpuchi elu ọdọ mmiri ahụ, ọtụtụ n'ime marshes na akụkụ nke ụsọ mmiri ndịda. Ọdọ mmiri ahụ dị naanị kilomita ole na ole site n'ókè DR Congo n'akụkụ ugwu ya na agha na esemokwu na mba ahụ emeela ka ọtụtụ puku ndị gbara ọsọ ndụ banye na mpaghara ahụ na Kaputa, na-etinye nrụgide na akụ. A kpọgara ọtụtụ n'ime ndị gbara ọsọ ndụ n'ogige ndị dị na mpaghara Kawambwa na Mporokoso tupu ha alaghachi.

Ebe obibi na okporo ụzọ

Isi obodo ndị bi n'ọdọ mmiri ahụ bụ obodo Kaputa , nke bụkwa mpaghara nchịkwa nke Northern Province.

N'otu oge, okporo ụzọ bụ isi na-eje ozi n'ọdọ mmiri ahụ bụ nke si Mporokoso gaa n'ụsọ oké osimiri ndịda ọwụwa anyanwụ ya ebe e nwere ụgbọ mmiri na Bulaya, mana nke ahụ emebiwo ma ugbu a, okporo ụzọ awara awara bụ nke si n'Ọdọ Mmiri Mweru n'akụkụ ọdịda anyanwụ na n'ebe ugwu ruo Kaputa.