Asụsụ Arosi

Arosi
Spoken in:	Makira, Solomon Islands
Total speakers:	6,750
Language family:	Tustrunizit; Malayo-Polynesian; Oceanic; Southeast Solomonic; Arosi
Language codes
ISO 639-1:	none
ISO 639-2:	—
ISO 639-3:	aia
	Note: This page may contain IPA phonetic symbols in Unicode.

Arosi bụ asụsụ ndịda ọwụwa anyanwụ Solomon nke a na-asụ n'agwaetiti Makira . ^[1] Ndị bi n'ebe ọdịda anyanwụ nke Osimiri Wango na Makira (nke a na-akpọbu San Cristobal Island) na-asụkarị Arosi. Makira dị n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Solomon Islands. Álvaro de Mendaña de Neira gara ma kpọọ Makira na 1588. Mgbe ha rutere na Makira, ndị Spanish bụ ndị mbụ dekọtara Arosi, mana ọ bụ naanị okwu isii ka edere na mbụ. Arosi bụ otu n'ime asụsụ ndị a ma ama na Melanesia.

fonology

Arosi na-akọwapụta ụdaume 5 na consonants 17, gụnyere imi velar [ŋ] na nkwụsị glottal. N'adịghị ka ọtụtụ asụsụ Oceanic ndị ọzọ, /b/, /bʷ/, /d/, na /g/ anaghị etinye imi. N'agbanyeghi na enwere ụda [j] na Arosi, a naghị ekewa ya na ederede na ụdaume /i/. Chaatị dị n'okpuru na-egosi consonants dị na Arosi. Ọtụtụ akụkụ, mkpoputa mkpụrụokwu na Arosi bụ ụda ụda. [ 3 ]

Arosi Consonants
		Labial		eze	Velar	Glottal
		larịị	ụlọ nyocha.	eze	Velar	Glottal
Ihu imi		m	mʷ	n	ŋ
Kwụsị	voiceless	p	pʷ	t	k	ʔ
Kwụsị	voiced	b	bʷ	d	g	ʔ
Nke na-ese okwu				s		h
Mmiri mmiri				ɾ
Mmanya		w			( j )

Ụda / k, ɡ/ nwere ike ịnwe allophones labialized [kʷ, ɡʷ] mgbe tupu ụdaume agbachie.

Arosi ụdaume
	N'ihu	Azu
Mechie	i iː	u uː
N'etiti	eeː	o oː
Mepee	a aː

Nhazi mkpụrụedemede

Mkpuruokwu anaghị akwụsị n'otu mkpọkọ; syllable ọ bụla nwere usoro V ma ọ bụ CV. Tebụlụ dị n'okpuru na-egosi ihe atụ na-egosi ụdị usoro mkpụrụedemede dị iche iche na Arosi:

Nhazi mkpụrụokwu Arosi
Ụdị mkpụrụedemede	Okwu na Arosi	Nkwụsị nke mkpụrụokwu (Arosi)	Nkọwa Bekee
V	onye	[oani]	'otu a'
CV	taroha	[ta.ro.ha]	'akụkọ'
VV	aamia	[aa.mi.a]	'gbagwojuru anya'

Obere ahịrịokwu

Obere ahịrịokwu anaghị agụnye amụma. Obere ahịrịokwu bụ ndakọrịta, ee- mba Ahịrịokwu, yana ahịrịokwu nhata na nkọwapụta.

Ntinye aka

Mkparịta ụka na-abụkarị ngwaa ma ọ bụ aha. Mgbe a na-eme ihe dị ka mkpegharị, a na-eji nnọchiaha mmadụ nke abụọ (n'agbanyeghị mgbakwunye nke -na ). Nkwukọrịta ndị ọzọ a na-ejikarị bụ kaia 'Amaghị m' na bwaia 'Aghọtaghị m'.

Ee-Ee e

Ụdị obere ahịrịokwu na-esote bụ ee-ee-okwu. Ndị a bụ ajụjụ enwere ike ịza 'ee' ma ọ bụ 'mba', na Arosi io na 'ai'a, n'otu n'otu. Ihe atụ nke ee-ọ dịghị ahịrịokwu bụ 'o tauaro? Io! 'Ị na-arụ ọrụ? Ee! '.

Nhata na nkọwa

Ụdị obere ahịrịokwu nke atọ bụ ahịrịokwu nhata na nkọwapụta, nke dị n'ụzọ bụ isi n'ihi na enweghị copula (ngwaa ọ bụla "ịbụ") na Arosi. A na-eji ahịrịokwu nha anya na nkọwapụta iji gosi nhata n'etiti ihe abụọ dị iche iche.

Obere ahịrịokwu
Ụdị Usoro Okwu	Amụma Arosi
Ntinye aka
Ee-enweghị ajụjụ
Nhata na nkọwa

Nkpọaha

Na Arosi e nwere ụdị mkpirisi nnọchiaha atọ. Ọnụọgụgụ nke otu, ọnụọgụ abụọ na ọtụtụ dị iche. Mkpọaha aha na Arosi, ruo n'ókè, dị iche na nnọchiaha nke ọtụtụ asụsụ ndị Europe ndị ọzọ. A naghị ekewa nwoke na nwanyị na onye nke atọ na Arosi. N'ihi nnochiaha onye nke atọ enweghị ike ịpụ iche, ọ nweghị ihe yiri 'ya' ma ọ bụ 'she' na Arosi. Na Arosi, nnọchiaha nwekwara ọnụọgụ abụọ yana otu na ọtụtụ. Enwere ihe dị iche na onye mbụ na-abụghị otu n'etiti ụdị 'gụnyere' (anyị = gị na m) na 'ụdị pụrụ iche [anyị = ya (ma ọ bụ ha) na m] ^[1]

Matrix of Arosi Pronouns
Independent		Suffixed		Separate
Person		N. Suffix	V. Suffix	Food and Drink	V:NF	V:F
1	inau	-gu	-au	guua	nau	wai
1 + 2	igara	-garaa	-garaaa	gagaraa	gara	garai
1 + (2+)	igia	-gaa	-gaau	gagaau	ga	gai, rai
1 + 3	i' amiraia	-miria	-miria	mimiria	miri	mirii
1 + (3+)	i 'ameu	-mami	-meu	memeu	meu	meu

2	i' oe	-mu	-' o	mumua	'o	'opi
2 + 2	(a')murua	-murua	-murua	mumurua	murua	murui
(2+)	i' amou	-mou	-mou	momou	mou	moi

3	iia	-na	-a	'ana	a	ai
3 + 3	irarua	-darua	-rarua	dadareua	raru	rarui
(3+)	iraau	-da	-ra, -' i	'adaau	rau	rai

Esemokwu

Asụsụ Melanesia ezughị oke mgbe a na-ekwu maka oge ihe omume. Na Arosi, ọ dị mkpa ịghọta "Oge Action" na "State of Action". Enwerekwa usoro atọ dị iche iche na Arosi: ebighi ebi, gara aga na ọdịnihu. ^[1]

Sistemụ akwara
	Enweghị ngwụcha	Gara aga	Dị ugbu a
Oge	+	+	+
Akụkụ	+	+	-
Usoro	+	-	+

Akara "+" dị na chaatị a na-egosi ọnụnọ ebe akara "-" pụtara "enweghị" ụdị enyere.

Nhazi okwu

A na-ekewa aha aha ka ọ bụrụ aha dị mfe na aha akpaokwu. Ọtụtụ okwu ndị metụtara ịkpọ mmadụ ma ọ bụ ihe aha bụ aha dị mfe. Nke a anaghị emetụta aha ndị mmadụ.

Aha dị Mfe

Ekewaghị aha ndị dị na Arosi site na okike. Ụdị aha dị mfe dị iche iche ka e gosipụtara n'okpuru:

Aha dị mfe na Arosi
Ihe	Ndị mmadụ	Aha nkeonwe
ha 'stone'	noni 'man'	Uuri (m)
sina 'sun'	urao 'nwanyi'	Rota (f)
a 'fish'	gare 'nwa'	Ianimanu (m)
raraki 'ogwu'	kwuo 'mmadụ'	Suari (f)

Aha ahịrịokwu

N'adịghị ka aha dị mfe, aha phrasal nwere akwụkwọ ọkọwa okwu abụọ. Ọtụtụ mgbe, a na-ejikọta akụkụ okwu okwu ọnụ site na preposition i, nke enwere ike ịtụgharị asụsụ Bekee 'nke'. Mgbe ụfọdụ, a na-ejikwa okwu noni person . Dịka ọmụmaatụ, dị ka ọ dị na noni tauaro 'onye ọrụ' (lit. "onye na-arụ ọrụ") ma ọ bụ na hua i rumu 'oil flask , ebe okwu ndị a jikọtara 'i kama.

Aha ewepụtara

Tụnyere asụsụ Malaita, Arosi nwere obere aha ewepụtara. prefixes izizi ejiri na Arosi bụ hai- na ha'i- . E gosipụtara ụfọdụ ọmụmaatụ nke prefixes ndị a na-eji n'okpuru:

Prefixes
Prefix	Ntọala	Aha Abstract ewepụtara
hai-	totori- 'olileanya'	haitotori 'hope (dị ka aha)'
ha'i-	ama- 'nna'	ha'i-ama-da 'nna na nwa'

Arosi na-ejikwa suffixes. Mgbakwunye a na-ejikarị eme ihe bụ -ha, nke a na-ejikarị eme ihe dị ka suffix na-akpọ aha.

Suffixes
Suffix	Ntọala	Aha abstract ewepụtara
-ha	taro 'gwa'	taroha 'news'
-ha	goro 'mma'	goroha 'ezigbo ọnọdụ'

Ndị na-ajụ ajụjụ

Nke a bụ ndepụta okwu ajụjụ:

Arosi ajụjụ ọnụ
Okwu ajụjụ	Ihe atụ
tei 'onye'
taha 'kedu'	ọ dị mma? 'Kedu ihe bụ ihe ahụ? Kedu ụdị ihe ọ bụ?'
ya tei 'onye'	ia tei na boi no' a? 'Ònye bịara?'
ira tei 'onye'	ira tei rau boi no' a? 'Ònye bịara?'
nahei 'nke'	nahei ha' atara na raha 'Ole nke bu ihe ahu enyere n'iwu?' (Matiu 22:36)

Ọnụọgụ

Na tebụl dị n'okpuru ebe a, enwere ntụgharị asụsụ nke ọnụọgụ dị iche iche na Arosi. N'ihi na Arosi nwere usoro ọnụọgụgụ ntọala iri, ị ga-amalite ịhụ otu ụkpụrụ mgbe ị na-agụta ọnụọgụ karịrị iri. Mgbe a na-agụta, ọnụọgụgụ na-emegharị ọzọ wee soro mana mana, ma ọ bụ ma pụtara yana ngwaa adara pụtara gafere, ịgafe . Dị ka ị na-ahụ na tebụl, a na-agbakwunye mana ma ọ bụ ma n'etiti e ta' ai tangahuru na e ta' ai iji jikọta ọnụọgụgụ maka iri na otu iji mee iri na otu. Site na 100 ruo 999 otu echiche ahụ mgbe a na-agụta ọnụọgụgụ. Okwu maka 1000 na Arosi bụ meru . Meru bụ ọnụ ọgụgụ kachasị elu na Arosi. Arosi nwekwara ụzọ dị iche iche e si agụ ihe ndị akọwapụtara na nke pụrụ iche. ^[1]

Ọnụọgụ dị na Arosi
Nsụpe na Arosi	Bekee Dakọtara
e ta (na-agụta)	Otu
e rua	Abụọ
e oru	Atọ
e hai	Anọ
e rima	Ise
e ono	Isii
e biu	Asaa
e waru	Asato
e siwa	Itoolu
tangahuru	Iri
e ta' ai tangahuru mana e ta' ai	Iri na otu
e rua tangahuru	Iri abụọ
e oru tanahuru	Iri atọ
e hai tangarau e rua tangahuru mana biu	Narị anọ na iri abụọ na asaa
Meru	Otu puku

Ntụaka

ukwuu nke ndị na-asụ asụsụ Trans–New Guinea ọ bụla, yana asụsụ ala nna ọ bụla na New Guinea, ma bụrụ nke abụọ karịa mgbe Papuanotutu naanị. Ọ bụrụ na-ịchọrọ, enwere ike igosi ọnụọgụ abụọ dị ka "nis" maka mmadụ abụọ dị ka ọ dị na mmadụ abụọ. Enweghi ihe nrịbama otutu na-egosi otu di na Kanashi, n'okwu na-adighi nma, a na-ahapurukwa

1 2 3 4 Templeeti:Harvnb

Akwụkwọ akụkọ

Capell (1971). Arosi Grammar, Series B - No. 20. Canberra: Australian National University. DOI:10.15144/PL-B20. ISBN 0858830523. OCLC 703648.
Fox (1978). Arosi Dictionary. Canberra: Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-170-4. Retrieved on 2022-08-01.
Lynch (2002). "Arosi", in Lynch: The Oceanic Languages (in en). Curzon, 562–572. ISBN 978-0-7007-1128-4.
E rine nau maea; mana heiaauhi inia, ma tarai rihunai ini haagorohi (Anglican Holy Communion manual with prayers for daily use and hymns, 1955)

Njikọ mpụga

Ederede Liturgical Anglican na Arosi
Ndepụta okwu ndị bụ isi na Arosi (isi mmalite: ABVD )
New Testament in Arosi
Akwụkwọ nyocha Arosi

[:0-1] 1 2 3 4 Templeeti:Harvnb

[1]