Asụsụ Bororo
| Obere ụdị nke | Borôroan  |
|---|---|
| Mba/obodo | Brazil |
| Ụmụ amaala ka | Mato Grosso |
| Usoro ederede | Latin script |
| Ọkwa asụsụ UNESCO | 3 definitely endangered |
| Ọkwa asụsụ Ethnologue | 6b Threatened |
Bororo (Borôro), nke a makwaara dị ka Boe, bụ naanị asụsụ dị ndụ nke obere ezinụlọ kwenyere na ọ bụ akụkụ nke asụsụ Macro-Jê . [1] Ọ bụ ndị Bororo, ndị dinta na ndị na-achịkọta ihe na-asụ ya na mpaghara Mato Grosso dị na Brazil .
fonology
[dezie | dezie ebe o si]Bororo nwere ndepụta ụdaume dị n'etiti nke ụdaume asaa na consonants iri na ise. [2] Ihe nnochite anya orthographic, mgbe ha dị iche na IPA, na-egosi na akara nkuku (niile sitere na Nonato 2008, dabere na nsụgharị Americanist ).
Udaume
[dezie | dezie ebe o si]Usoro ụdaume nke Bororo bụ ihe na-adịghị ahụkebe n'asụsụ dị iche iche n'ihi na ọ na-amata ịdị gburugburu naanị na ụdaume azụ ya (ọ bụ ezie na Crowell (1979) na-enyocha ụdaume "azụ" na-enweghị okirikiri dị ka etiti [3] ).
| N'ihu | Azu | ||
|---|---|---|---|
| unrounded | rounded | ||
| Elu | i | ɯ ⟨ ü ⟩ | u |
| N'etiti | e | ɤ ⟨ ö ⟩ | o |
| Dị ala | a | ||
Udaume etiti /e ɤ o/ na-agbanwe ya na ụdaume mepere emepe (ma ọ bụ " lax ") [ɛ ʌ ɔ] n'ụdị ngbanwe efu .
Udaume a na-agbagọghị azụ /ɯ ɤ/ ga-abụ etiti [ɨ ɘ] okwu-n'ikpeazụ. Ọzọkwa, [ɘ] (ya bụ okwu-ikpeazụ /ɤ/) adịghị iche na, na-adịkarịkwa elu dị ka, n'ihu [ɛ]. N'ihi nke a, /ɤ/ na /e/ bụ opekata mpe ejikọta ọnụ-n'ikpeazụ.
Diphthong na ogologo ụdaume
[dezie | dezie ebe o si]Bororo nwere ọnụọgụ bara ụba nke diphthong iri na abụọ:
| -i | -e | -u | -o | -a | |
|---|---|---|---|---|---|
| a- | ai̯ | ae̯ | au̯ | ao̯ | |
| e- | ei̯ | eo̯ | e̯a | ||
| o- | oi̯ | o̯ | ị | ||
| ɤ- | ɤi̯ | ||||
| ɯ- | ɯi̯ |
Udaume niile dị ọcha nwekwara ike ime ogologo oge, ya bụ dị ka /iː eː ɯː ɤː uː oː aː/. N'adịghị ka asụsụ ndị ọzọ nwere ụda ụda ụda ụda ogologo, Otú ọ dị, ndị a dị ụkọ, ma ọ dị ka ọ dịghị ihe mere a ga-eji dị iche iche ụdaume ogologo na otu ụdaume. Nke a na-egosipụta site na mmanye ịgbatị monosyllables, ebe a na-emegharị ụdaume nke monosyllable iji mepụta ụdaume ogologo: dịka ọmụmaatụ, /ba/ "obodo" na-aghọ /baa̯/ [baː].
Consonants
[dezie | dezie ebe o si]Na-adịghị ahụkebe maka asụsụ South America, Bororo enweghị ụda ụda olu.
| Bilabial | Alveolar | Palatal | Velar | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| plain | labial | |||||
| Na-egbu egbu / Mmekọrịta |
voiceless | p | t | tʃ ⟨ c ⟩ | k | kʷ ⟨ kw ⟩ |
| voiced | b | d | dʒ ⟨ j ⟩ | g | ɡʷ ⟨ gw ⟩ | |
| Ihu imi | m | n | ||||
| Mpịakọta | ɾ ⟨⟩ | |||||
| Semivowel | j ⟨ y ⟩ | w | ||||
Nkwụsị velar /k/ na-aghọ onye na-achọsi ike [kʰ] n'ihu ụdaume na-abụghị azụ /aei/; the labiovelar approximant /w/ na-aghọ labiodental [ ʋ ] n'otu ebe. Nkwụsị larịị na labialized velar / k g kʷ ɡʷ/ jikota dị ka labialized [kʷ ɡʷ] tupu ụdaume gbara okirikiri /uo/. Nkwụsị ụda olu a na-akpọ velar /g/ lenites ka ọ bụrụ fricative [ ɣ ] n'etiti ụdaume.
Nhazi okwu na nrụgide
[dezie | dezie ebe o si]Nhazi mkpụrụokwu canonical dị na Bororo bụ (C)V : ya bụ, ụdaume amanyere amanyere iwu (ma ọ bụ diphthong), nke nwere otu nkwenye mmalite na-ebute ụzọ. Wezụga mkpụrụokwu mbinye ego anaghị agbanwe agbanwe sitere na Portuguese (nke a na-ahụkarị ma na-abawanye), syllables Bororo enwebeghị ụyọkọ mmalite ma ọ bụ codas.
Nchegbu na Bororo na-apụtakarị (ọzọ ma ewezuga okwu mbinye ego Portuguese na-agbanweghị) na mora penultimate. Ebe ọ bụ na diphthong nwere morae abụọ, nke a pụtara na a ga-enwe nrụgide n'ozuzu diphthong na penultimate ma ọ bụ nke ikpeazụ: [ˈbai̯ɡa] "ụta", [kaˈnao̯] "pimple, scale". Tupu ịgbakọta, Otú ọ dị, a na-enyocha diphthongs dị ka syllable monomoraic, na-ekenye nchekasị ọzọ na mkpụrụ edemede penultimate nke ogige ahụ dum: [keˈrakae̯] "mkpịsị aka", site na /kera/ "aka" na /kae̯/ "dijit".
Transitive
[dezie | dezie ebe o si]Dịka ekwuru n'elu, morphemes ndị a na-adakwasị ma ọ bụ na ngwaa nke okwu na-adịghị agbanwe agbanwe ma ọ bụ na onye nnọchi anya nkebiokwu transitive (A).
Akụkụ
[dezie | dezie ebe o si]Bororo na-eji suffixe isii, yana suffix efu /-∅/, iji wepụta akụkụ ụtọ asụsụ : akụkụ atọ doro anya, kewara n'ime "kpọmkwem" na "akara ngosi ". Ndị a bụ naanị affixes a manyere iwu nke ụdị ọ bụla; ha na-adịgasị iche n'ọtụtụ oge, mana ha niile na-amịpụta ma na-ahụkarị. Nhọrọ asaa ndị a niile na-ekewapụ onwe ha.
Anọpụ iche
[dezie | dezie ebe o si]Mgbakwunye a na-ahụkarị na Bororo dị anya bụ nkwupụta ma ọ bụ "nọpụ iche" -re. Mgbakwunye a na-enyefe isi okwu, akụkụ na ọnọdụ maka nkwupụta ma ọ bụ ajụjụ ajụjụ: kowaru kuri- re "inyinya buru ibu", kaiba kodu- re "olee ebe o gara?" Ebe ọ bụ na ọ naghị ebute ozi ọ bụla siri ike, enwere ike ịtụgharị ya ka ọ dị ugbu a ma ọ bụ nke gara aga na Bekee: kowaru kuri-re, dịka ọmụmaatụ, enwere ike ịkọwa dịka "ịnyịnya ahụ buru ibu" ma ọ bụ "ịnyịnya ahụ buru ibu".
Stative
[dezie | dezie ebe o si]Suffix -nüre na-egosi na omume nke ngwaa kọwara na-aga n'ihu ma ọ bụ dị mkpa maka isiokwu: et-ore e-ra- nüre "ụmụaka na-abụ abụ", imedü pega-nüre "the man is (essentially) bad" (contrast with neutral imedü pega-re "Nwoke ahụ dị njọ").
Ebumnuche / Hortative
[dezie | dezie ebe o si]Mgbakwunye "nzube" - wö na-egosi na omume a na-ajụ bụ ihe a chọrọ nke ọzọ (n'onwe ya na-ejikarị akụkụ na-anọpụ iche). Ojiji nke a na-achọ mgbe niile onye nominalizer dü- na postposition -bogai , "iji mee": i-tu-re a-nudu- wo dü-bogai "M hapụrụ ka ị nwee ike ihi ụra" (ma ọ bụ "... ka ị hie ụra").
A na-ejikwa suffix a gosi ọnọdụ mbụ : pa-goage- wọ karo-ji "ka anyị rie azụ". Ojiji a anaghị achọ nkebiokwu ọzọ ma ọ bụ dü-bogai ihe owuwu.
Na nso nso a
[dezie | dezie ebe o si]A naghị ebufe akụkụ nso nso a site na suffix per se kama ọ bụghị nke suffix; ya bụ, a ga-aghọta nkebiokwu na-enweghị mgbakwunye akụkụ dị ka ọ na-eme ugbu a ma ọ bụ n'oge gara aga. A pụkwara ịghọta ahịrịokwu ndị na-eji ihe nrịbama akụkụ nke ọzọ dị ka ọ dị ugbu a ma ọ bụ na nso nso a, mana ọ bụ naanị na enweghị suffix na-egosi nke a n'ụzọ doro anya: imedü maru-∅ "nwoke ahụ na-achụ nta".
Indirect
[dezie | dezie ebe o si]Enwere ike ịsụgharị suffixes atọ ahụ doro anya dị ka ndị na-apụtaghị ìhè, nke pụtara na omume ha kọwara bụ n'onwe ya kọwara n'okwu ma ọ bụ echiche - dabara n'ụzọ sara mbara na subjunctive n'asụsụ ndị Europe. Verbs akara dị ka indirect ya mere mgbe niile na-eso ngwaa ọzọ (ọkwa na-abụkarị n'akụkụ a na-anọpụ iche): imedü ako- re awagü pega- ye , "nwoke ahụ kwuru na ube dị njọ / pụtara". Otú ọ dị, suffixes kpọmkwem nwekwara ike ime na nke a; nke na-apụtaghị ìhè na-agbakwụnye naanị nkọwa doro anya nke amaghị ama ma ọ bụ ihe ọmụma nke aka abụọ. Dịka ọmụmaatụ, i-mearüdae-re a-mügü- ị pụtara "Echere m na ị nọ ebe ahụ (ma amaghị m)", ebe i-mearüdae-re a-mügü- re ga-apụta "Echere m na ị nọ ebe ahụ (na ị nọ)".
Enweghị affix indirect nke nọọrọ onwe ya. Kama nke ahụ, suffixes atọ ahụ nkịtị na-agbanwe gaa n'ụdị ihe jikọrọ ya na akụkọ ihe mere eme na-edoghị anya mgbe a sụgharịrị ya dị ka ndị na-apụtaghị ìhè. Enweghị nsụgharị na-apụtaghị ìhè nke akụkụ na-adịbeghị anya -∅ ; ihe ọ pụtara na-egosi na a na-ekpuchi ya site na nnọpụiche indirect -ye . Atụnyere suffixes a na-ahụ anya ozugbo na nke na-apụtachaghị ìhè n'okpuru.
| Akụkụ | Direct | Indirect |
|---|---|---|
| Anọpụ iche | -re | - ị |
| Stative | - ndụ | - yüre |
| Ebumnuche | -ewu | -wee |
| Na nso nso a | - ∅ | N/A ( -ye ) |
Ihe ọjọọ
[dezie | dezie ebe o si]Mgbochi na-adịghị mma -ka- / -ga - na-ewepụ ngwaa dị ka n'asụsụ bekee, ma nwee ike iso ya na akụkụ ọ bụla: a-reru-re "ịgba egwu" na-aghọ a-reru -ka -re "ịgbaghị egwu". Nke a na-etolitekwa mkpa na-adịghị mma na-enweghị akara ọ bụla pụrụ iche ma ọ bụ ngwakọta: a-reru-ka-ba "agbala egwu!"
Echiche efu
[dezie | dezie ebe o si]The hypothetical suffix -mödü- na-egosi na a na-eche ihe omume (ma ọ bụ site na ọkà okwu ma ọ bụ na-apụtachaghị ìhè), ma ọ bụghị n'ezie kwuru, na mere: u-tu- mödü -ka-re " ma eleghị anya ọ gara", u-tu-mödü-ye "(onye kwuru na) ọ gaghị aga". Nke a jikọtara ya na suffix na-anọpụ iche -re ka ọ mepụta -möde : u-tu-möde "ma eleghị anya ọ gara".
Ihe na-akpali akpali
[dezie | dezie ebe o si]Suffix inchoative -gödü na-egosi na ihe na-amalite ma ọ bụ malite: meri rekodü- gödü -re "anyanwụ amalitela ịda".
Mgbakwunye atọ ndị a na-emetụta naanị ngwaa nke na-ebu onye ọrịa ma ọ bụ ihe nkebiokwu transitive (O).
Ihe kpatara ya
[dezie | dezie ebe o si]Suffix causative -dö na-egosi na isiokwu nke ngwaa na-eme ka isi ihe na-eme ihe, na-agbakwụnye ọkwa nke valency : i-re a-tu- dö "Emere m ka ị gaa". N'usoro iwu, suffix a nwere ike itinye ngwaa ọhụrụ ruo mgbe ebighi ebi: i-re a-dö u-dö e-tu-dö "Emere m ka ị mee ka ha gaa", mana dịka n'asụsụ Bekee ọ dị ụkọ iji ihe karịrị ogo abụọ.
Na-anabata
[dezie | dezie ebe o si]Mkpebi nke inceptive -gö adịghị eme onwe ya; ọ bụ n'ihi njikọta na ihe kpatara ya. N'ihi ya, ọ nwere ma ihe na-akpali akpali ma na-akpata, ya mere n'otu aka ahụ na-agbakwụnye ogo nke valency. Ọtụtụ ngwaa nke enwere ike ịtụgharị na otu okwu dị mfe n'asụsụ Bekee ka a na-eji suffix a kpụrụ: ihe atụ gụnyere rüdiwa- gö "ịkụzi", n'ụzọ nkịtị "ime ka ịmalite ịmara" na pemega- gö "ịkwado", n'ụzọ nkịtị "ime ka ịmalite ịdị njikere / mma".
dị nso
[dezie | dezie ebe o si]Mkpebi dị nso -yagu na-egosi na ihe na-aga ime ma ọ bụ na-aga ime, ma ọ bụ ọzọ na ọ bụ naanị "ọ fọrọ nke nta" imezu ya: a-re a-tu- yagu "ị ga-aga," e-re tü- yagu pu-reo-re "ha fọrọ nke nta ka ha yie". Nke a bụ ahịrịokwu na-agafe agafe na Bororo, n'adịghị ka n'asụsụ Bekee; Otú ọ dị, amachibidoro ya kpam kpam na arụmụka bụ isi (ya bụ isiokwu na ihe ahụ bụ otu).
Nkpọaha
[dezie | dezie ebe o si]A na-ekewa nnochiaha onwe onye n'ụdị efu na nke ejikọtara. A na-eji fọm n'efu mee ka isiokwu sie ike (akara ya na "fronting" suffix -re: homophonous na ma ọ bụghị otu na nkwupụta re- ): imi -re i-tu-re "(maka m,) a na m aga". A na-ejikwa ha n'ahịrịokwu "ngwaa" (nke a na-ahụ n'okpuru): ema -re-o "ebe a / nke a bụ ya". Ụdị ejikọtara, ka ọ dị ugbu a, a na-eji akara ngwaa isiokwu na ihe, ihe onwunwe na-enweghị ike ịpụnara ya, na ngbanwe ọnọdụ n'ihu. E gosipụtara ndepụta zuru oke nke ụdị n'efu na nke agbụ (ma ọ bụghị ndị nwe ya, nke na-ahụ "Nnweta" n'elu) ka egosiri na tebụl dị n'okpuru.
| N'efu | Kechie | |||
|---|---|---|---|---|
| Otu | Ọtụtụ | Otu | Ọtụtụ | |
| 1 | ime | pagi (gụnyere)
cegi (naanị) |
i- (yo-) 1 | pa-
ce- |
| 2 | aki | tagi | a | ta- |
| 3 | eme | eme-ge | u-, ∅- 2 | e- |
| Isi isi | pudumi | tü ~ ci- | ||
| Nkwekọrịta | pugi/pu | pu- | ||
- Crowell (1979) na-ezo aka n'ụdị ejikọtara otu onye mbụ, mana o nyeghị nkọwa ọ bụla gbasara ụdị a ma ọ bụ ojiji ya; ọ nwere ike ịbụ njehie ederede . Nonato (2008) edekọghị ya.
- A na-eji U- dị ka onye nke atọ ejikọta aha aha dị ka isiokwu na-enye aka, dị ka isiokwu nke ụfọdụ ngwaa na-adịghị agbanwe agbanwe (na-abụkarị -tu- "ịga") na dịka onye na-enweghị ike ịnwe ụfọdụ aha na-adịghị mgbe niile. Ma ọ bụghị ya, enweghị akara nke onye nke atọ.
Syntax
[dezie | dezie ebe o si]Nkebiokwu ntụgharị na intransitive
[dezie | dezie ebe o si]Dịka a hụrụ n'elu, ụdị suffixes dị iche na-emetụta ngwaa na-agbanwe agbanwe na ihe ndị na-agbanwe agbanwe n'otu aka, yana ngwaa nwere ihe ntụgharị n'akụkụ nke ọzọ. Ya mere, ọ na-esote na nkebiokwu intransitive ga-enwerịrị naanị otu ngwaa nke ụdị mbụ (dịka i-reru-re "ị na-agba egwu"), ebe nkebiokwu ntụgharị ga-enwerịrị otu n'ime nke ọ bụla. N'okwu nke ikpeazụ, okwu "isiokwu" na-ebute "ihe-ngwaa": dịka ọmụmaatụ, a 1 -re i 2 -wiye " ị 1 dụrụ m ọdụ 2 ". A chọrọ iji bound pronouns ọ bụrụgodị na nkebiokwu ahụ nwere aha zuru ezu n'ụdị isiokwu ma ọ bụ ọnọdụ ihe: ime e 1 -re areme e 2 -wiye, okwu maka okwu "ndị ikom ha 1 - mere ndị inyom ha 2 ndụmọdụ" - "ndị ikom na-adụ ụmụ nwanyị ọdụ".
Ebe ọ bụ na ngwaa ambitransitive dị opekata mpe dị ụkọ na Bororo, Otú ọ dị, na intransitives na postpositional lekwasịrị anya bụ ihe a na-ahụkarị, ugboro nke siri ike "transitive" ewu dị nnọọ obere karịa nke Bekee ma ọ bụ Portuguese.
Ee – enweghị ajụjụ
[dezie | dezie ebe o si]Ee-ọ dịghị ajụjụ ("mere/mere..." wdg.) soro otu iwu syntactical dị ka nkwupụta okwu na nke dị mkpa na Bororo. N'ezie, nkebi ahịrịokwu ajụjụ nwere ike ịdị iche na nkwupụta naanị site na ntinye okwu: ature "ị gara", ature? "ị gara?" Otú ọ dị, ee-enweghị ajụjụ nwekwara ike igosi nke ọma site n'itinye clitic = na ozugbo ihe a jụrụ ajụjụ: aturena? "ị gara?" Nke a clitic bụ iwu mgbe ajụjụ nke nwere naanị otu okwu na-enweghị ntụpọ, dịka ọmụmaatụ na nnọchiaha: imina ? "m?"
Ajụjụ ozi ("wh-")
[dezie | dezie ebe o si]Bororo nwere okwu ajụjụ isii, ha niile na-ejedebe na ajụjụ morpheme -ba : kabo-ba "ihe", yogüdü-ba "onye", kakodiwü-ba 'nke', ino-ba 'how', kai-ba 'ebe' na kodi-ba 'ihe kpatara'. Ọ bụrụ na agbanweela akụkụ ajụjụ a n'ụzọ ụfọdụ (dịka ọmụmaatụ site na preposition), ihe ngbanwe na-esonụ ga-enwerịrị akara n'onwe ya na -ba : kabo 1 -ba tabo 2 -ba imedü maragodü-re " kedu ihe 1 nwoke ahụ jiri 2 rụọ ọrụ?"
Dị ka ihe atụ a na-egosi, Bororo na-eji wh-movement . Mwepu na iwu a bụ pa, ụdị ọzọ nke kai-ba "ebee", nke na-esote kama na-ebute isiokwu ya: imedü pa? "Olee ebe nwoke ahụ nọ?"
Nkebi ahịrịokwu copular
[dezie | dezie ebe o si]N'adịghị ka n'asụsụ bekee, ọtụtụ okwu Bororo a haziri nke ọma enweghị ngwaa kpamkpam, nke ikpe nke mbụ (isiokwu) na-ewe suffixes "intransitive-ergative" nke akọwara n'elu. Nkejiokwu ndị a na-adakọkarị ndị e kpụrụ n'iji ngwaa bụ "ịbụ" n'asụsụ bekee: pöbö - re wöe " mmiri dị ebe a", ema -re-o "ebe a ", wdg. N'adịghị ka nkebiokwu nwere ngwaa, ndị a na-eji ụdị nnochi anya n'efu naanị (ewezuga ihe onwunwe na-enweghị atụ).
Nkejiokwu dị adị na-egosi ịdị adị nke isiokwu ha, ma ọ bụrụ na ha tozuru oke site na oge na ebe. A na-emepụta ihe ndị a nanị site n'itinye mkpagharị dị mkpa na nkebi okwu aha: karo-re "e nwere azụ / azụ dị adị", karo-re pöbö tada "e nwere azụ dị na mmiri", wdg. Ọ bụrụ na a gbanwee isiokwu nke okwu ndị a site n'inweta, a na-ewere nke a dị ka nkwupụta nke zuru oke: i-ke-re, "Enwere m nri" (lit. "nri m bụ").
Nkejiokwu nhata na-egosi njirimara n'etiti akpaokwu abụọ. A na-emepụta ihe ndị a site na nchikota nkebiokwu abụọ nke aha, naanị nke mbụ n'ime ha ka a na-atụgharị: imedü-re imi, "Abụ m nwoke". Ọ bụrụ na gbanwetụrụ nkebiokwu ndị a na-abụghị ntụgharị (dịka ọmụmaatụ nwere aha zuru oke karịa nnọchiaha prefixed), ha na-achọ "mgbagwoju anya" particle rema (otu) ma ọ bụ remage (ọtụtụ) iji mechie nkebiokwu: Kadagare onaregedü-re Creusa rema "Creusa bụ nwa Kadagare".
A na-eji nkebiokwu njirimara gosi ihe n'ime otu oghere. Emebere ihe ndị a n'otu aka ahụ na nkebiokwu dị adị, na-esote mgbakwunye nke otu n'ime usoro suffixes -o, -no, na -ce, nke kwekọrọ kpọmkwem na prefixes deictic a -, mba- na ce- : karo-re-o "ebe a / nke a bụ azụ".
Ntụaka
[dezie | dezie ebe o si]- ↑ Bororo Indians. Archived from the original on 2007-09-27. Retrieved on 2007-09-21.
- ↑ Nonato (2008). Ainore Boe egore: um estudo descritivo da língua bororo econseqüências para a teoria de caso e concordância.. Instituto de Estudos de Linguagem, 19–23.
- ↑ Crowell (1979). A Grammar of Bororo. Cornell University, 15.
Ọgụgụ ọzọ
[dezie | dezie ebe o si]