Gaa na ọdịnaya

Asụsụ Dâw

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ
Asụsụ Dâw
asụsụ, modern language
Obere ụdị nkeNadahup Dezie
Mba/obodoBrazil Dezie
Ụmụ amaala kaAmazonas, São Gabriel da Cachoeira Dezie
Ọkwa asụsụ UNESCO2 vulnerable Dezie
Ọkwa asụsụ Ethnologue6a Vigorous Dezie

Dâw bụ asụsụ Nadahup nke ihe dị ka otu narị ndị Dâw na-asụ n'akụkụ ugwu ọdịda anyanwụ nke Amazonas, Brazil, n'ógbè a na-akpọkarị Alto Rio Negro . Ọtụtụ Dâw na-asụkwa Nheengatu na Portuguese .

Ụdị dị iche iche na-ekpochapụ, Kurikuria(r)í, nke aha ya bụ Osimiri Curicuriari, bụ asụsụ dị iche iche n'ọdịdị mmekọrịta ọha na eze, ma ọ dịkarịa ala nke nwere nghọta na Dâw.

fonology

[dezie | dezie ebe o si]

Dâw nwere ụdaume iri na ise:

N'ihu Azu
Agbaghị gburugburu Agbaghị gburugburu Gburugburu
Mechie i, ĩ ɯ, ɯ̃ ị, ũ
N'etiti etiti e ɤ o
Oghere-etiti ɛ, ɛ̃ ɔ, ɔ̃
Mepee a, ã

Udaume na -laryngealized mgbe ọ na-eme n'akụkụ a glottal nkwụsị, dị ka a hụrụ na atụ n'okpuru.

/ʔɛʔ/ [ʔɛ̰́ʔ] "large mouth"
/nɯʔ/ [nɯ̰́ʔ] "to lack"

Nkwekọrịta ụdaume

[dezie | dezie ebe o si]

A na-ahụ nkwekọ nke ụdaume na Dâw n'ụzọ bụ isi n'ọnọdụ abụọ: n'ịgbakọta yana yana akara nlebara anya /-Vʔ/, ebe V na-egosi ụdaume. Mgbe a na-ejikọta mkpụrụokwu abụọ na okwu mbụ nwere usoro nke mkpụrụ edemede CVC, a naghị ahụ nkwekọ ụdaume, dịka /pɔx/ "elu" + /lã̌ʃ/ "ụgbọ mmiri" = /pɔxlã̌ʃ/ "ụgbọelu" . Otú ọ dị, mgbe a na-ejikọta mkpụrụokwu abụọ na okwu mbụ nwere usoro nke mkpụrụ edemede CV, a na-ahụ nkwekọ ụdaume, dịka /xɔ̂/ "ụgbọ mmiri" + /tɯm/ "anya" = /xɯtɯm/ "anyanwụ" . Udaume nke akara nlebara anya /-Vʔ/ bụ otu ụdaume nke mkpụrụokwu ka etinyere ya, dịka /jɯ̂w/ "ọbara" /-Vʔ/ = /jɯ̂wɯʔ/ .

Consonants

[dezie | dezie ebe o si]

Dâw nwere consonants 25:

Bilabial Alveolar Palatal Velar Glottal
Plosive Ekwupụtara ya p t c k ʔ
Enweghị olu b d ɟ ɡ
Nke na-ese okwu ʃ x h
imi Dị larịị m n ɲ ŋ
Glottalized ɲˀ
Odika Dị larịị l j w
Glottalized

Consonants Glottalized na- na-laryngealized, dị ka a hụrụ na atụ n'okpuru.

/wˀac/ [w̰ˀác̚] "oar"
/ʃělˀ/ [ʃěːl̰ˀ̚] "banana"

Consonants plosive enweghị mwepụta a na-anụ dị ka codas, dịka /pɤp/ Aghọtara "ịkụ" ka [pɤp̚], na /kɤɟ/ "iji ntu na-achapu" dika [kʼɤc̚] . Dị ka mmalite, /c/ na /k/ Aghọtara dị ka consonants na-apụ apụ, ntụgharị [cʼ] na [kʼ], n'adịghị ka ndị ọzọ consonants plosive, nke a na-aghọta nanị dị ka mkpọmkpọtụ nkịtị, dịka [cʼóc̚] "enweghị ntutu isi", [kʼɛ̃́k̚] "ịkọ" .

A na-edozi nrụgide na Dâw, na-eme na syllable ikpeazụ nke otu okwu. Suffixes ole na ole na Dâw anaghị ewere nrụgide ahụ, agbanyeghị. A na-ekewa suffixes ahụ ụzọ abụọ, suffixes metric na suffixes extrametric. Nke mbụ na-agbaso iwu izugbe nke nrụgide na syllable ikpeazụ, ebe nke ikpeazụ adịghị. Lee ihe atụ ndị dị n'okpuru ebe /-ɔh/ bụ suffix metrik, na /-ĩh/ suffix extrametric.

[bɤ̀ˈjɤ̂ː] "to return"
[bɤ̀jɤ̂ːˈɔ́h] "return!"
[bɤ̀ˈjɤ̂ːĩ̀h] "is returning"

Na Dâw enwere ụda atọ ma ọ bụ anọ, dabere na nyocha. Enwere ụda olu dị ala, ụda dị elu, ụda na-arị elu na ụda dara ada, akara ụda olu, ụda olu dị egwu, caron na seflflex, n'otu n'otu, ma ọ bụ naanị abụọ nke ikpeazụ bụ nkọwa okwu. Ụda dị ala na-eme naanị na syllables na-enweghị nchekasị, ebe ụda olu dị elu na-eme naanị na syllables nwere nchekasị, ụda na-ebili na ịda ada nwere ike ime na syllable niile. Ebe ọ bụ na ụda dị ala na nke dị elu anaghị akọwa okwu, a na-ahapụkarị ha n'enweghị akara, dịka na /tɤɡ/ "eze", nke a ghọtara n'ezie dị ka [tɤ́ɡ̚] .

E wezụga ọrụ okwu okwu nke ụda, ụda nwekwara ike ịrụ ọrụ n'ụdị morphological na syntactically . Tụlee ihe atụ ndị dị n'okpuru, nke mbụ bụ morphological na nke abụọ bụ syntactical, na-egosi ka esi eji ụda eme ihe n'ụzọ dị iche iche na otú e si eji ụda eme ihe dị iche iche intransitive na ngwa ngwa transitive .

[wɛ̂d̚] "to eat"
[wɛ̌d̚] "food"
[cʼɔ́ᵇm] "to bathe (oneself)"
[cʼɔ̂ːᵇm] "to bathe (someone)"

Ogologo ụdaume nwere ike ibu amụma ma dị ugbu a na Dâw, ma ọ pụghị iche na lex. Udaume niile nwere ụda na-ebili ma ọ bụ na-ada ada dị ogologo, ebe ụdaume niile na-enweghị ụda dị mkpụmkpụ.

Ọkpụkpụ

[dezie | dezie ebe o si]

Ihe odide ndị obodo Dâw ji eme ihe gbadoro ụkwụ na mkpụrụedemede Latịn, nke nwere akwụkwọ ozi ụfọdụ sitere na asụsụ Tukano . Rịba ama na consonants glottalized na-akara na apostrophe n'ihu consonant mgbe phoneme pụtara na mmalite nke okwu, na mgbe consonant mgbe ọ pụtara n'ebe ọ bụla ọzọ. A na-eji ụdaume abụọ dị ogologo dee ụdaume ogologo (ya bụ, ndị nwere ụda nuu', "oke"). Mgbe ejiri sekọmfleksị ma ọ bụ tilde jiri ụdaume ogologo mee ihe, ọ bụ naanị nke mbụ n'ime ha ka a na-eji akara ụda olu (dịka dêeb ).

Grapheme Phoneme Dâw example Meaning
a /a/ /aʔ/ vessel (for holding liquids)
ã /ã/ ãa /ã̂ː/ to sleep
â /â/ âg /ɤ/ to drink
b /b/ ba' /baʔ/ cold
ç /c/ çâk /cɤk/ to jump
d /d/ dâw /dɤw/ person, Dâw
e /ɛ/ e' /ɛʔ/ to be big (of something with space inside)
/ɛ̃/ Lua error in Module:Unicode_data at line 483: attempt to index field 'scripts' (a boolean value). /ɛ̃n/ if
ê /e/ ê /e/ (interrogative marker)
g /g/ gid /gid/ when (in some determined future)
i /i/ id /id/ we
ĩ /ĩ/ ĩw' /ĩwˀ/ groin
j /ɟ/ jaay /ɟâːj/ after
k /k/ kâat /kɤ̌ːt/ to stand
l /l/ lôn /lon/ frog
'l or l' /lˀ/ 'lôx /lˀox/ to hang
m /m/ mem /mɛm/ butterfly
'm or m' /mˀ/ 'mãn /mˀãn/ dolphin
n /n/ nãm /nãm/ today
'n or n' /nˀ/ 'nãm' /nˀãmˀ/ to be dangerous
nh /ɲ/ nhã /ɲã/ for what?
'nh or nh' /ɲˀ/ ʉnh' /ɨɲˀ/ for hair to be curly
o /ɔ/ ox /ɔx/ to run, to escape
õ /ɔ̃/ õot /õ̌ːt/ to cry
ô /o/ ôo /ôː/ to smile, to laugh
p /p/ pis /piʃ/ to be small
r /h/ ran /han/ to appear
s /ʃ/ sãp /ʃãp/ piece
t /t/ têk /tek/ to punch
u /u/ ur /uh/ same
ũ /ũ/ ũum /ũ̂ːm/ to strike/hit/beat, to shoot
w /w/ wʉk /wɨk/ to be dirty
'w or w' /wˀ/ 'wad /wˀad/ rainbow
x /x/ xêj /xeɟ/ anteater
y /j/ yam /jam/ to dance
'y or y' /yˀ/ 'yãm /jˀãm/ dog
ʉ /ɨ/ ʉb /ɨb/ to wake up
ʉ᷈ /ɨ᷈/ Lua error in Module:Unicode_data at line 483: attempt to index field 'scripts' (a boolean value). /ʉ᷈̂ː/ to growl

Njikọ mpụga

[dezie | dezie ebe o si]

Ihe ndetu

[dezie | dezie ebe o si]
  •  
  •