Gaa na ọdịnaya

Asụsụ Engan

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ

Asụsụ Engan, ma ọ bụ karịa Enga–Kewa–Huli ma ọ bụ Enga – Southern Highland, bụ obere ezinụlọ nke asụsụ Papuan nke ugwu Papua New Guinea. Alaka abụọ nke ezi na ụlọ nwere njikọ tere aka, mana Franklin na Voorhoeve (1973) jikọtara ya.

A na-amachikarị aha "Engan" na mpaghara ugwu nke ezinụlọ, na asụsụ ndị ahụ nwere njikọ na Enga, ma mgbe ụfọdụ na ezinụlọ n'ozuzu ya.

Asụsụ

[dezie | dezie ebe o si]

Asụsụ ndị a dabara na ngalaba atọ dị iche iche: Engan kwesịrị ekwesị, Huli na Southern Highlands:

  • North Engan (Engan kwesịrị ekwesị): Enga – Kyaka – Lembena, Ipili, Bisorio (Nete, Iniai)
  • South Engan (Kewa-Huli)
    • Huli
    • Ebe ndịda ugwu: Angal (Mendi), Kewa ; Samberigi (Sau)

Ezinụlọ Engan bụ ngalaba nke asụsụ Trans–New Guinea na nhazi nke Wurm na nke Malcolm Ross, mana ihe akaebe maka nke a adịghị ike.

Usher jikọtara asụsụ Engan na Chimbu na ezinụlọ Central New Guinea Highlands .

Enwere ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke myirịta na Wiru . Akwụsịghị ịgbazinye ego dịka ihe kpatara nke a, n'agbanyeghị na nnọchiaha aha ya bụ otu ihe ahụ.

Asụsụ proto

[dezie | dezie ebe o si]

Ekwentị

[dezie | dezie ebe o si]

Usher (2020) na-ewughachi ngwa ngwa ngwa ngwa dịka ndị a: [1]

Nkpọaha

[dezie | dezie ebe o si]

Mkpọaha dị mfe iji wughachi maka ngalaba ugwu na ndịda, mana ọ na-esiri Engan n'ozuzu ya ike. Ross (2005) nwere ihe ndị a maka otu, agbakwunyere Wiru maka ntụnyere:

Usher (2020) ebipụtabeghị nwughari nke Engan n'ozuzu ya, mana o meela Engan nke ọma:

Okwu okwu

[dezie | dezie ebe o si]

Ụfọdụ nrụgharị akwụkwọ ọgụgụ nke Proto-Trans Enga (Proto-Engan) nke Usher (2020) bụ: [1]

Ntugharị ọhụụ nke oge a

[dezie | dezie ebe o si]

Enga-Kewa-Huli reflexes nke proto-Trans-New Guinea (pTNG) etyma, ọ bụrụ na asụsụ Engan bụ n'ezie ndị otu ezinụlọ Trans-New Guinea, bụ: [2]

Enga :

  • mona 'obi' < *mundun
  • yaka 'bird' <* yaka(i)
  • lyaŋa 'ashes' < * la(ŋ,k)a
  • ŋaŋa 'baby < *ŋaŋ(a)
  • (m)ama 'nne' <* am(a,i)
  • kuri 'ọkpụkpụ' < *kondaC
  • kare 'ear' <* kand(e,i)k(V]
  • ne- 'iri' < *na
  • apa(ne) 'nna' < *apa
  • iti 'ntutu' <* iti[C]
  • endo 'ọkụ' < * kend(o,u)p
  • lema 'Louse' < *niman
  • kana 'moon' <* takVn[V]
  • mana 'ntuziaka' < *mana
  • kitama 'ututu' < * k(i,u)tuma
  • kumi- 'die' < *kumV-
  • kwugharịa ' < *nde-
  • maa 'taro' < *mV
  • ita 'osisi' <*inda
  • ega 'bird' <* yaka(i)
  • na- 'na-eri' < *na-
  • aba 'nna' < *apa
  • iri 'hair' < * iti[C]
  • ira 'osisi' <*inda
  • ma 'tara' < *mV

Nkewa :

  • ama 'nne' < * am(a,i)
  • ibi 'name' < *imbi
  • iri 'hair' < * iti[C]
  • uni 'bone' < *kwanjaC
  • apu 'ọdụ' <* a(mb,m)u
  • lema 'Louse' < * niman
  • oma 'die' < *kumV-
  • reka- 'guzo' <* t(a,e)kV-
  • la- 'okwu' < *nde-
  • maa 'taro' < *mV
  • yaa 'bird' <* yaka(i)

Mendi :

  • abum 'nne' <* am(a,i)
  • ap 'Nna' < *apa
  • mbi 'aha' < *imbi
  • ome- ' die' < *kumV-

Okwu ndị bụ isi

[dezie | dezie ebe o si]

Okwu ndị bụ isi nke Enga na Kewa sitere na William A. Foley (1986). Abụọ ụzọ abụọ nke okwu bụchaghị ejikọta.

Ntụaka

[dezie | dezie ebe o si]

Guinea. Alaka abụọ nke ezi na ụlọ nwere njikọ tere: /a, e, i, o, u/ . Udaume niile nwere ụdị dị iche iche

  1. 1.0 1.1 Enga – Southern Highlands. New Guinea World. Retrieved on 2024-07-20."Enga – Southern Highlands". New Guinea World. Retrieved 2024-07-20. Kpọpụta njehie: Invalid <ref> tag; name "ngw" defined multiple times with different content
  2. Pawley (2018). "The Trans New Guinea family", in Palmer: The Languages and Linguistics of the New Guinea Area: A Comprehensive Guide, The World of Linguistics. Berlin: De Gruyter Mouton, 21–196. ISBN 978-3-11-028642-7. 
  • Ross, Malcolm . 2014. Proto-Engan . TransNewGuinea.org .

Njikọ mpụga

[dezie | dezie ebe o si]