Asụsụ Kâte
Kâte bụ asụsụ Papuan nke ihe dị ka mmadụ 6,000 na-asụ na Finschhafen District nke Morobe Province, Papua New Guinea . Ọ bụ akụkụ nke ngalaba Finisterre–Huon nke ezinụlọ asụsụ Trans–New Guinea (McElhanon 1975, Ross 2005). A nabatara ya maka nkuzi na ọrụ ozi n'etiti ndị na-asụ asụsụ Papuan site n'aka Chọọchị Evangelical Lutheran nke Papua New Guinea na mmalite 1900s ma n'otu oge nwere ihe ruru 80,000 ndị na-asụ asụsụ abụọ.
Olumba
[dezie | dezie ebe o si]Aha Kâte pụtara 'oké ọhịa', ihe atụ maka ndị bi n'ime ala dị n'ọnụ ọnụ mmiri nke Huon, ewezuga ndị bi n'akụkụ Osimiri Mape (Flierl na Strauss 1977). A na-akpọ ndị nọ n'ụsọ osimiri na ndịda, nke na-asụkarị Jabêm, Hâwec 'oké osimiri' na ndị nọ n'ebe ugwu, na-asụ Momare na Migabac, ka a na-akpọ Sopâc 'ahịhịa'. Ndị a bụ mpaghara ala karịa aha asụsụ. Glossonyms ụmụ amaala na-ezo aka na nkeji asụsụ nta nke enwere ike ịkpọ olumba. McElhanon (1974: 16) na-akọwapụta olumba ise n'oge a na-akpakọrịta ozi mbụ na 1886, nke ọ bụla akpọrọ aha dịka otu ha si akpọ okwu ma ọ bụ akpaokwu nkịtị.
- Wana ('ebee?'), olumba ndịda kacha
- Wamorâ ('Gịnị kpatara?')
- Mâgobineng ('ha na-ekwu ya') ma ọ bụ Bamotâ (' gịnị kpatara?'), Ọ fọrọ nke nta ka ọ ghara ikpochapụ na 1974
- Parec, ekpochapụlarị na 1974
- Wemo ('gịnị?') ma ọ bụ Wena, anabatara dị ka asụsụ ozi ala ọzọ
Wana na Wemo fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu, mana ha dị iche na Mâgobineng na Wamorâ, ruo n'ókè a ga-ewere na ndị a bụ asụsụ atọ nwere njikọ chiri anya. Parec bụ olumba mgbanwe n'etiti Wemo na Wamorâ. Olumba ndị Kâte kpụrụ agbụ na olumba Mape agbataobi. Wemo na-anọchi anya olumba niile nke yinye (Suter 2014: 19).
fonology
[dezie | dezie ebe o si]Udaume
[dezie | dezie ebe o si]Kate na-akọwapụta ụdaume isii. Udaume dị ala â (na-anọchi anya /ɔ/) [1] na-ada ka ụdaume nke iwu bekee ma ọ bụ hụ (Pilhofer 1933: 14). Ogologo abụghị ihe pụrụ iche.
| N'ihu | Central | Azu | |
|---|---|---|---|
| Elu | i | u | |
| N'etiti | e | o | |
| Dị ala | a | ɔ |
- A na-anụ /e/ dị ka [ɛ] mgbe tupu ụda /t͡s ɾ ʔ/ yana consonants imi.
- /ɔ/ nwekwara ike ịnụ n'ụdị mgbanwe dị ka [ɒ].
Consonants
[dezie | dezie ebe o si]Nkwụsị glottal, nke edere -c, na-apụta naanị mgbe ụdaume na Pilhofer buru ụzọ kọwaa ya dị ka njirimara ụdaume nke na-amata ọdịiche, dịka ọmụmaatụ, bo 'sugarcane' site na boc 'very' na si 'akụ' site na sic 'broth'. Otú ọ dị, McElhanon (1974) na-ekwu na nkwụsị ikpeazụ nke glottal bụ obere ụda ụda na olumba Wemo, mana ọ dabara n'ọtụtụ dị iche iche nke syllable-final consonants n'asụsụ Western Huon ( -p, -t, -k, -m, -n, -ŋ ), bụ ndị na-anọpụ iche (to -c, -ŋ ) n'asụsụ Eastern Huon. Pilhofer (1933) ji ihe l, ma Schneuker (1962) na Flierl and Strauss (1977) ji r dee ya.
The fricatives f na w bụ ma labiodentals, dị ka Pilhofer (1933), ma bilabials, dị ka Flierl na Strauss (1977). Alveopalatal z na ʒ bụ affricates, [ts] na [dz] n'otu n'otu, ma ha na-emepụta ihe dị ka nkwụsị, ma e wezụga na z na-apụta nanị n'etiti ụdaume, ebe ʒ na-apụta morpheme-na mbụ (Flierl na Strauss 1977: xv). Ma Pilhofer (1933: 15) na Flierl na Strauss (1977) na-akọwa labiovelars q na ɋ dị ka agbakọtara na n'otu oge ewepụtara [kp] na [gb], n'otu n'otu. (Mkpụrụedemede ɋ bụ curly q nwere ọdụ mkpịrịkọ nke enweghị ike ịsụgharị ya nke ọma ma ọ bụrụ na ọ na-efu na mkpụrụedemede sistemụ.)
Dị ka aha, nnọchiaha free nwere ike ime na isiokwu ma ọ bụ ihe n'ọnọdụ na nkebiokwu, ọ bụ ezie na ogologo ogologo nke otu pronouns ( noni, goki, eki ) nwere ike ime na isiokwu ọnọdụ (Schneuker 1962: 28). Dị ka aha, nnọchiaha free nwekwara ike ime na ntụzịaka affixes na case-marking postposition, dị ka na no-raonec 'site na m'. go-raopec 'kwuru gi', nâhe-hec 'na ya na mu', jaŋe tâmiric 'enweghị ha'. Ụdị dị n'ime akara aka na-agwụ na -c bụ "mkpọaha okwu siri ike" na enwere ike ịgbakwunye ya na nnọchiaha oge niile, dịka na go gahac 'gị onwe gị' ma ọ bụ jahe jahac 'ha onwe ha'.
Enwere ike itinye nnọchiaha n'efu na aha iji gosi
- nọmba, dị ka n'ime ŋic jaŋe (man 3pl) 'the men' na qaqazu nâŋe (Teacher 1pl) 'we ndi nkuzi';
- nkọwa, dị ka na ŋkac e (nwanyị 3sg) 'nwanyị';
- onye, dị ka ọ dị na qaqazu-ge ọ dịghị (nkụzi-2sg 1sg) 'm onye nkụzi gị'.
Mkpọaha aha efu nke nwere aha isi na-akakarị njedebe nke nkeji okwu yana mmalite nke ahịrịokwu matriks, dị ka ọ dị:
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | ||
|---|---|---|---|---|
| Onye mbụ | nanị | no(ni) (na-ahac) | nâhe (nâhâc) | nâŋe (nâŋâc) |
| na-agụnye | nhác | nâŋâc | ||
| Onye nke abụọ | go (ki) (gahac) | mọhe (ŋahac) | ŋoŋe (ŋaŋac) | |
| Onye nke atọ | e (ki) (jahac) | jahe (jahac) | jaŋe (jaŋac) | |
Nkpọaha genitive
[dezie | dezie ebe o si]Kâte nwere ụdị pronominal abụọ: suffixes nwere na aha, na preposed pronouns free suffixed with -re after final vowels ma ọ bụ -ne mgbe ụdị agwụ na -c (glottal stop) (Pilhofer 1933: 54-57; Schneuker 1962: 27-32). Suffix nke ikpeazụ yiri nke na-adịghị agbanwe agbanwe -ne nke na-atụgharị aha n'ime adjectives, dị ka na opâ 'water' > opâ-ne 'watery', hulili ' egwurugwu' > hulili-ne 'egwurugwu-acha agba', hâmoc 'ọnwụ' > hâmoc-ne 'nwụrụ anwụ', ma ọ bụ fiuc'theft ' 3 fiuc- neft': 49). Ọmụmaatụ nke nnochiaha nke eburu n'uche gụnyere no-re fic 'ụlọ m'; ọ dịghị nahac-ne fic 'ụlọ m nke ukwuu'; e-re hụma 'ọbu akị ya; jaŋe-re wiak 'the their concern/ matter' (Schneuker 1962: 28).
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -nna | -nhec | -nâŋec |
| Onye nke abụọ | -ge | - ihe | - ihe |
| Onye nke atọ | -nke/-ne | -jekik | -ozi |
Suffixes ihe ozugbo
[dezie | dezie ebe o si]Mgbakwunye ihe ozugbo ( ebubo ) na-abịa n'etiti ngwaa ị ga na suffixes-akara isiokwu. A na-ejigide ngwa ngwa ngwaa dị mfe-ikpeazụ na -c n'ihu suffixes ebubo, ma e wezụga mgbe onye nke atọ nke otu ihe suffix bụ efu. Compare mamac-zi hone-c-gu-wec 'nna hụrụ m' vs. mamac-zi hone-wec 'nna hụrụ ya/ya'. (Pilhofer 1933: 38-43; Schneuker 1962: 29-30)
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -(c)nu- | -(c)nâfo- | -(c)nâpo- |
| Onye nke abụọ | -(c)gu- | -(c) ndu- | -(c) ndu- |
| Onye nke atọ | -- | -(c)jofa- | (c) jopa- |
Suffixes ihe na-apụtaghị ìhè
[dezie | dezie ebe o si]Mgbakwunye ihe na-apụtachaghị ìhè ( dative ) na-abịa n'etiti ngwa ngwa dative na suffixes akara isiokwu (Pilhofer 1933: 40-43; Schneuker 1962: 30),
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -enwere - | -n'aka- | -na- |
| Onye nke abụọ | -aga- | -n'aka- | -anyị- |
| Onye nke atọ | -akpịrị- | - jact - | -jare- |
Ngwaa morphology
[dezie | dezie ebe o si]Ngwaa ikpeazụ (nọọrọ onwe ya).
[dezie | dezie ebe o si]Ngwa ngwa nke ọ bụla nwere oke nwere oke ka egosipụtara ike na ụtọ ụtọ asụsụ nke isiokwu ahụ. Enwere ụdị esemokwu ise: ugbu a, nso gara aga, ogologo oge gara aga, nso ọdịnihu, na ọdịnihu dị anya . A na-akara ihe ndị dị ndụ akara maka mmadụ atọ (1st, 2nd, 3rd) na ọnụọgụ atọ (otu, dual, plural), ọ bụ ezie na a na-eji otu suffixes maka ma onye nke abụọ na nke atọ mmadụ abụọ na ọtụtụ. Ihe ndị na-adịghị ndụ ka akara naanị dị ka onye nke atọ. Enwere ike ibuga akụkụ ogologo oge site n'ịgbakwụnye -e- n'ihu akara nrịbama ugbu a ma ọ bụ -ju- n'ihu akara nrịbama dị nso gara aga. Enwere ike ịpụta ọnọdụ ihu abụọ nke mbụ site n'iwepụ ikpeazụ -mu site na suffix dị nso n'ọdịnihu (iji nweta nzaghachi ozugbo) ma ọ bụ dochie ihe nrịbama isiokwu dị iche mana yiri nke ahụ (iji nweta nzaghachi karịa ogologo oge). (Pilhofer 1933:26-32)
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -(e) kopac | -(e) koperec | -(e) nkwapeneŋ |
| Onye nke abụọ | -(e)komec/-kic | -(e)kopirec | -(e) nkwapieŋ |
| Onye nke atọ | -(e) kac | -(e)kopirec | -(e) nkwapieŋ |
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | (ju) pac | (ju) perec | -(ju)mbeneŋ |
| Onye nke abụọ | (ju) mec | -(ju)pirec | -(ju) mbie |
| Onye nke atọ | -(ju)jec | -(ju)pirec | -(ju) mbie |
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -po | -pec | -mbeŋ |
| Onye nke abụọ | -eme | -ese foto | -mbiŋ |
| Onye nke atọ | -wec | -ese foto | -mbiŋ |
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -pe-mu | -na-mu | -naŋ-mu |
| Onye nke abụọ | -c-mu | -nic-mu | -nị-mu |
| Onye nke atọ | -o-mu | -nic-mu | -nị-mu |
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -zo-kopac | -zo-koperec | -nʒo-ŋgopeneŋ |
| Onye nke abụọ | -zo-komec/-zo-kic | -zo-kopirec | -nʒo-ŋgopieŋ |
| Onye nke atọ | -zo-kac | -zo-kopirec | -nʒo-ŋgopieŋ |
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -ze-pac | -ze-perec | -nʒe-peneŋ |
| Onye nke abụọ | -ze-mec | -ze-pirec | -nʒe-pieŋ |
| Onye nke atọ | -ze-jec | -ze-pirec | -nʒe-pieŋ |
Ngwaa Medial (dabere).
[dezie | dezie ebe o si]Kâte na-egosiputa ngbanwe-ịtụgharị uche canonical ( SR ) morphology ngwaa. Ejighị ngwaa dabere na nhazi (nkebiokwu-medial) maka ike (ma ọ bụ ọnọdụ), mana naanị maka ma omume ha ọ bụ usoro, otu oge, ma ọ bụ ogologo oge n'ihe metụtara ngwaa na-esote na agbụ nke SR. Ọ bụrụ na isiokwu ahụ bụ otu ( SS ) dị ka nke ngwaa na-esote, a naghị akara onye na nọmba ya. A na-etinye ngwaa maka mmadụ na ọnụọgụ naanị mgbe isiokwu ha gbanwere ( DS ). Enwere ike ịdenye otu ngwaa dabere maka ma Durative na nke otu oge ma ọ bụrụ na agbatịkwu oge ya nke ọma ka ọ dakọba na mmalite nke mmemme ahụ akọwapụtara na nkebi na-esote. (Pilhofer 1933:35-36) Ihe atụ ndị a sitere na Schneuker (1962).
| Usoro ( SEQ ) | -râ |
| N'otu oge ( SIM ) | -ahụ |
| Ogologo oge ( DUR ) | -ku |
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -pe | -pere | - agba |
| Onye nke abụọ | -te | -miri | - achịcha |
| Onye nke atọ | -m | -miri | - achịcha |
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -ha-ndi | -ha-pere | -ha-pene |
| Onye nke abụọ | -ha (ŋ) -tec | -ha-pire | -ha-pie |
| Onye nke atọ | -ha-m | -ha-pire | -ha-pie |
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -ku-pe | -ku-pere | -ku-pene |
| Onye nke abụọ | -ku-te | -ku-pire | -ku-pie |
| Onye nke atọ | -ku-m | -ku-pire | -ku-pie |
| Otu | Abụọ | Ọtụtụ | |
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | -ku-ha-pe | -ku-ha-pere | -ku-ha-pene |
| Onye nke abụọ | -ku-ha-te | -ku-ha-pire | -ku-ha-pie |
| Onye nke atọ | -ku-ha-m | -ku-ha-pire | -ku-ha-pie |
Mgbakwunye okwu ọnụ ndị ọzọ
[dezie | dezie ebe o si]Mgbakwunye adverbial
[dezie | dezie ebe o si]Enwere ike ịtinye obere klaasị nke adverbial na-agbasi mbọ ike tupu suffixes ikpeazụ (Pilhofer 1933: 81-82). Ọmụmaatụ gụnyere -fâre- 'niile, ọnụ'; -jâmbâŋke- 'n'ezie'; -hâmo- 'mma, juputara'; saricke- 'ọ dị mma, nke ọma'; sanaŋke- 'kwụsie ike, na-adịgide adịgide'; (b) ipie- 'n'efu, n'efu'. Ọmụmaatụ ahịrịokwu sitere na Schneuker (1962: 154-158) soro.
Evolution
[dezie | dezie ebe o si]N'okpuru bụ ụfọdụ ntụgharị Kâte (asụsụ Wemo) nke proto-Trans-New Guinea nke Pawley (2012) tụpụtara: [2]
| proto-Trans-New Guinea | Kâte (Wemo dialect) |
|---|---|
| *ma- ‘Templeeti:Gcl clitic’ | mi |
| *masi ‘orphan’ | mɔsiŋ |
| *me(l,n)e ‘tongue’ | (na)meŋ |
| *mundun ‘internal organs’ | munduŋ ‘egg’ |
| *mV(k,ŋ)V[C] + t(e,i)- ‘vomit’ | maŋuzo |
| *(m,mb)elak ‘light, lightning’ | bɔriʔ ‘glitter, flash of lightning, etc.’ |
| *amu ‘breast’ | ameʔ |
| *[nd,s]umu[n,t]V ‘hair’ | tsiminuŋ ‘stiff coarse hair’ |
| *kumV- ‘die’ | hɔmozo |
| *(n)iman ‘louse’ | imeŋ |
| *na ‘Templeeti:Gcl’ | no |
| *na- ‘eat’ | nɔ- |
| *ni ‘Templeeti:Gcl’ | ne(n) ‘Templeeti:Gcl’, ne(t) ‘Templeeti:Gcl’ |
| *kan(a,e)ne ‘left (side)’ | (?) kpana |
| *mundun ‘internal organs’ | munduŋ ‘egg’ |
| *mbalaŋ ‘flame’ | bɔruŋ |
| *mb(i,u)t(i,u)C ‘fingernail’ | butoŋ |
| *mbeŋga(-masi) ‘orphan’ | bekɔ ‘widow and child’ |
| *sambV ‘cloud’ | sambɔŋ ‘sky’ |
| *mbena ‘arm’ | me |
| *(mb,p)ututu- ‘to fly’ | (?) fururuʔ |
| *si(mb,p)at[V] ‘saliva’ | tofeʔ |
| *tVk- ‘cut, cut off’ | tɔʔ(ne) |
| *(nd,t)a- ‘take’ | lomedial |
| *mundun ‘internal organs’ | munduŋ ‘inner yolk of egg’ |
| *(ŋg,k)atata ‘dry’ | (?) kereŋke |
| *sambV ‘cloud’ | sambɔŋ ‘sky’ |
| *masi ‘widow’ | masiŋ |
| *si(mb,p)at[V] ‘saliva’ | (?) tofeʔ |
| *ŋga ‘Templeeti:Gcl’ | go |
| *mbeŋga(-masi) ‘orphan’ | bekɔ ‘widow and child’ |
| *kumV- ‘die’ | hɔmo |
| *ka(m,mb)(a,u)na ‘stone’ | (?) kpana |
| *kV(mb,p)(i,u)t(i,u) ‘head’ | (?) kpit(seʔ) |
| *(m,mb)elak ‘light, lightning’ | bɔriʔ ‘glitter, flash of lightning, etc.’ |
Ntụaka
[dezie | dezie ebe o si]- ↑ Hitch (2017). "Vowel spaces and systems". Toronto Working Papers in Linguistics (TWPL) 38.
- ↑ Pawley (2012). "How reconstructable is proto Trans New Guinea? Problems, progress, prospects". History, Contact and Classification of Papuan Languages (Language & Linguistics in Melanesia Special Issue 2012: Part I): 88–164. ISSN 0023-1959.
Njikọ mpụga
[dezie | dezie ebe o si]
- Ngwa OLAC na gbasara asụsụ Kâte Archived
- Ihe ndị dị na Kâte gụnyere na oghere oghere Arthur Capell ( AC1 na AC2 ) nke Paradisec nwere.
- Nchịkọta ndị ọzọ nwere ihe Kate na Paradisec