Gaa na ọdịnaya

Asụsụ Mongsen Ao

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ
Mongsen Ao
Spoken in: India 
Region: Nagaland
Total speakers: 104,003
Language family: Sino-Tibetan
 Tibeto-Burman
  Central Tibeto-Burman (?)
   Kuki-Chin–Naga
    Central Naga
     Ao languages
      Ao language
       Mongsen AoTempleeti:Infobox Language/script
Language codes
ISO 639-1: none
ISO 639-2:
ISO 639-3: none

Templeeti:Infobox Language/IPA

Onye na-ekwu okwu Mongsen Ao na-asụ Mongsen na Bekee.

Mongsen Ao bụ onye otu asụsụ Ao, ngalaba nke asụsụ Sino-Tibet, nke a na-asụkarị na mpaghara Mokokchung dị na Nagaland, ugwu ọwụwa anyanwụ India . Ndị na-asụ ya na-ahụ asụsụ ahụ dị ka otu n'ime ụdị abụọ nke " asụsụ Ao " ka ukwuu, yana ụdị ugwu Chungli Ao .

Otu isiakwụkwọ na monograph nke Mills (1926) na-enye eserese ụtọ ụtọ asụsụ nke Mongsen Ao dị iche iche a na-asụ n'ime obodo Longjang. Coupe (2003) bụ otu n'ime ọmụmụ egwu ole na ole e bipụtara na asụsụ Kuki-Chin-Naga (naanị atọ dị). Coupe (2007) bụ ntụaka ụtọ asụsụ nke asụsụ, dabere na ntughari nke PhD dissertation ya (Coupe 2004).

Alphabet

[dezie | dezie ebe o si]

Mkpụrụedemede Ao gbadoro ụkwụ na mkpụrụedemede Latịn ma bụrụ onye ozi ala ọzọ nke Ndị Kraịst bụ Edward W. Clark maka Chungli Ao mepụtara na 1880. Sistemu adabereghị na ụkpụrụ ụda olu ma ọ naghị anọchi anya ụda. E ji akwụkwọ ndị e ji ede ede bipụta Bible Ndị Kraịst na 1964. Coupe (2003) na-atụ aro mkpụrụedemede na-agbanwe agbanwe maka Mongsen Ao.

A, B, C, E, I, J, K, L, M, N, Ng, O, P, R, S, T, U, Y, Z, Ü

fonology

[dezie | dezie ebe o si]

Akụkụ a na-akọwa usoro ụda nke Mongsen Ao dị ka ekwuru na obodo Mangmetong ma dabere na Coupe (2007).

Mongsen Ao nwere ụdaume 6:

N'ihu Central Azu
modal kekekeke
Mechie i ʉ u
N'etiti ə
Mepee a
  • Elu Central /ʉ/ bụ okirikiri .
  • Udaume abụọ dị ala /a, a̰/ dị iche n'ụdị ụda olu . /a/ nwere modal olu (ya bụ, ụda nkịtị); /a̰/ nwere olu dị egwu (nke a makwaara dị ka fry vocal, laryngealization ). Coupe (2003) na-arụ ụka na nke a bụ ụda ụda olu dị iche na ọ bụghị ụda, nkwụsị glottal, ma ọ bụ nke sitere na mmetụta prosodic .

Consonants

[dezie | dezie ebe o si]

Mongsen Ao nwere consonants 27:

Labial Alveolar Palatal Velar Glottal
Ihu imi m̥ m n̥ n ŋ̊ ŋ
Plosive pʰ p tʰ t kʰ k
Mmekọrịta t͡sʰ t͡s t͡ʃʰ t͡ʃ
Nke na-ese okwu s z h 
Odika ɹ̥ ɹ j̊ j ʍ w
N'akụkụ l̥ l
  • Dental consonants /t, tʰ, ts, tsʰ, s, z, n, l/ are laminal denti-alveolar.
  • The post-alveolar approximant /ɹ/ varies from an apical post-alveolar to subapical retroflex: [ɹ̠~ɻ].
  • The glottal stop /ʔ/ occurs only at the end of words. However, in this position it contrasts with words ending in vowels: /āmī/ 'spear' vs. /āmīʔ/ 'person'. When a suffix is added to such words, the /ʔ/ is deleted: /tʃàʔ/ 'to eat' + /-ʉ̄ʔ/ CAUS/tʃàʉʔ/ 'to cause to eat'. Thus, the glottal stop has a somewhat marginal phonemic status.

Ao bụ asụsụ ụda nwere ụda olu okwu atọ dị iche:

  • elu
  • etiti
  • ala

Ha niile bụ ụda ndekọ aha.

Sillable na phonotactics

[dezie | dezie ebe o si]

A na-ahabiri usoro mkpụrụedemede Ao n'ozuzu ya dị ka ndị a:

(C 1 )V(G)(C 2 )+T

(C 1 )

  • Nke ọ bụla n'ime consonants 20 nwere ike ịpụta dị ka mmalite syllable nhọrọ (ewezuga okwu-ikpeazụ /ʔ/ ).

V

  • Udaume isii niile nwere ike ime dị ka syllable nucleus.

(G)

  • Ihe ndị a na-ahọrọ na-esote ụdaume isi bụ n'ezie mmezu na-abụghị nke syllabic nke ụdaume 4 /i, ʉ, u, a/ . Dịka ọmụmaatụ, /jàuŋ/[jàu̯ŋ] 'ụdị centipede'.
  • Ndị a bụ ngwakọta tautsyllabic nwere ike ime: [iu̯, ia̯, əʉ̯, əu̯, ai̯, aʉ̯, au̯] .

( C2 )

  • Consonants ndị a nwere ike ịpụta n'ime mkpụrụokwu coda nhọrọ: nkwụsị na-enweghị isi, imi, na rhotic /p, t, k, m, n, ŋ, ɹ/ . Nkwụsị glottal na nkesa amachibidoro na-apụtakwa ma ọ bụ naanị okwu-n'ikpeazụ.

T

Mkpụrụokwu niile na-eji otu n'ime ụda atọ ahụ pụta. N'usoro VG, ụda na-apụta naanị isi ụdaume.  

Ao bụ asụsụ SOV nwere nbido. Adjectives, ọnụọgụgụ na ngosipụta na-eso aha aha ha na-agbanwe, ebe nkebiokwu nwere ike ịbụ na mpụga ma ọ bụ n'ime. Adverbial subordinators bụ suffixes agbakwunyere na ngwaa na njedebe nke n'okpuru nkebiokwu.

  • Aha Naga

Ntụaka

[dezie | dezie ebe o si]

Akwụkwọ akụkọ

[dezie | dezie ebe o si]
  • Clark [1893] (1981). The Ao-Naga Grammar with Illustrations, Phrases, and Vocabulary. Delhi: Gian Publications, Mittal Publishers Distributors. 
  • Coupe (2003). A Phonetic and Phonological Description of Ao: A Tibeto-Burman Language of Nagaland, North-east India, Pacific Linguistics. Canberra: The Australian National University. DOI:10.15144/PL-543. ISBN 0-85883-519-3. 
  •  
  • Coupe (2007). A grammar of Mongsen Ao, Mouton Grammar Library. Mouton de Gruyter. DOI:10.1515/9783110198522. ISBN 978-3-11-019088-5. 
  •  
  • Gowda (1972). Ao-Naga Phonetic Reader, CIIL Phonetic Reader Series. Mysore: Central Institute of Indian Languages. 
  • Gowda (1975). Ao Grammar, Grammar series. Mysore: Central Institute of Indian Languages. 
  • Mills (1926). The Ao Nagas, Foreward by Henry Balfour, supplementary notes and bibliography by J. H. Hutton, London: MacMillan & Co.. 

Njikọ mpụga

[dezie | dezie ebe o si]