Gaa na ọdịnaya

Asụsụ Onge

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ
Onge
Templeeti:Tlit Lua error in Module:Unicode_data at line 483: attempt to index field 'scripts' (a boolean value).Templeeti:Infobox Language/pronunciation
Spoken in: India 
Region: South Andaman Islands, Dugong Creek and South Bay islands.
Total speakers: 94, 93% of ethnic population
Language family: Ongan
 Onge
Language codes
ISO 639-1: none
ISO 639-2:
ISO 639-3: oon

Templeeti:Infobox Language/IPA

Asụsụ Onge, nke a na-akpọkwa Önge (maọbụ Ongee, Eng, Ung), bụ otu n'ime asụsụ Ongan abụọ a ma ama, nke a na-asụ n'Agwaetiti Andaman na India. Ndị Onge na-asụ ya n'Agwaetiti Little Andaman.

Ọnọdụ

[dezie | dezie ebe o si]

A na-asụ Onge n'oge gara aga n'obere Andaman nakwa n'obere agwaetiti dị n'ebe ugwu, ma eleghị anya n'ọnụ ọnụ ndịda nke Agwaetiti South Andaman. Kemgbe etiti narị afọ nke 19, ebe ndị Britain chịrị ala na nnukwu ndị India si n'ala mmiri na-abata, ọnụọgụgụ ndị na-asụ Onge ebelatala nke ukwuu, ọ bụ ezie na a hụla mmụba dị nta n'afọ ndị na-adịbeghị anya.[1] Ugbu a, e nwere naanị ndị na-asụ Onge 94,[2] naanị n'otu obodo dị na ugwu ọwụwa anyanwụ nke agwaetiti Little Andaman (lee maapụ dị n'okpuru). Ọ bụ asụsụ dị n'ihe ize ndụ.

Nkesa nke ndị Andaman dị iche iche, asụsụ, na olumba n'oge njikọ ndị Britain ma e jiri ya tụnyere nke oge a. Ebe ndị Onge dị na-acha anụnụ anụnụ; ndịda agwaetiti ahụ.

Ọmụmụ ụdaolu

[dezie | dezie ebe o si]

Mkpụrụ okwu

[dezie | dezie ebe o si]
Akpụkpọ ahụ Coronal Palatal Velar Mkpịsị aka
Plosive voiceless t c k (ʔ)
voiced b d ɟ ɡ
Ụgbọ imi m n ɲ ŋ
Ihe atụ w l (/r/) j
  • /ʔ/? (cf. Blevins (2007:161))
  • Blevins (2007:160-161) na-ekwu na /c, ɟ/ bụ n'ezie affricates, nakwa na retroflexes nwere ike ma ọ bụ nwere ike ọ gaghị abụ phonemic.
  • /kw/ delabializes na /k/ tupu /u, o/.
  • Phonemic /d/ n'elu dị ka [r] intervocalically, ebe enwere ike ikwu na ụfọdụ okwu nwere phonemic /r/ nke na-agbanwe agbanwe na elu [r, l, j].

Mkpụrụedemede

[dezie | dezie ebe o si]
N'ihu Central Ịlaghachi azụ
Elu i u
N'etiti e ə o
Ala Dị Ala a

Enwere ụfọdụ nkwekọrịta ụdaume: 1p pl. prefix et- na-aghọ [ot-] mgbe ụdaume dị na nkeji okwu na-esote bụ /u/, dịka et-eɟale 'ihu anyị' mana ot-oticule 'isi anyị'.

Phonotactics

[dezie | dezie ebe o si]

Okwu nwere ike ịbụ otu mkpụrụ okwu ma ọ bụ ogologo, ọbụlagodi na okwu dị n'ime (dị iche na Jarawa nwere njikọ chiri anya). Okwu nwere ike ịmalite na ụdaume ma ọ bụ ụdaume, na mkpụrụedemede kachasị elu bụ ụdị CVC.[1] Okwu Onge niile na-agwụ na ụdaume, ma e wezụga maka imperatives, dịka kaʔ 'inye'.

Mkpụrụ okwu i <i id="mwsg">na Jarawa na-enwekarị njikọ na e ikpeazụ na Onge, dịka Jarawa , Onge i__hau____hau____hau__ 'mmiri'; Jarawa inen, Onge inene 'onye mba ọzọ'; Jarawa dag, Onge dage 'akị bekee'. N'akụkọ ihe mere eme, ụdaume ndị a ga-abụrịrị ndị na-adịghị mma, dịka okwu ikpeazụ na-adịghị apụta mgbe a na-etinye akara ọnụọgụ, na isiokwu doro anya (-'gi' mgbe ụdaume etymological, -i mgbe ụdaume éymological, n'ihi lenition) na-apụta dị ka -i mgbe etymological e ma dị ka -gi mgbe excrescent e, dịka da__que____que____que__ da da da da → da da-gi 'osisi; dugout'; kue-i 'ezì'.

NC clusters mgbe ụfọdụ na-ahọrọ belata na otu C, dịka iɲɟo-~iɟo- 'ịṅụ' (cf. Jarawa -iɲɟo).

Ihe mgbochi olu nwere ike ịhọrọ na mmalite syllable mgbe coda bụ imi, dịka ọkpụkpụ / mone 'resin, resin torch' (cf. Jarawa pone 'resin. resin, resine torch').

Ọdịdị ụdaolu

[dezie | dezie ebe o si]

Mkpokọta ndị dị n'ofe ókèala morpheme na-eme ka usoro homorganic dị mfe, gụnyere geminates, nke nwere ike ime mgbe okwu ikpeazụ -e dapụrụ, dịka ọmụmaatụ daŋe 'tree, dugout canoe' → dandena 'two canoes'; umuge 'pigeon' → umulle 'pigeons'.[1]

Edensibia

[dezie | dezie ebe o si]
  1. Kpọpụta njehie: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Harvcoltxt|Blevins|2007|p=161

Akwụkwọ

[dezie | dezie ebe o si]

Templeeti:Andamanese languages