Asụsụ Sowa
| Obere ụdị nke | North and Central Vanuatu  |
|---|---|
| Mba/obodo | Vanuatu |
| Ụmụ amaala ka | Penama |
| Ọkwa asụsụ UNESCO | 5 critically endangered |
| Ọkwa asụsụ Ethnologue | 10 Extinct |
Sowa bụ asụsụ mbụ nke agwaetiti Pentikọst etiti na ndịda na Vanuatu . Na narị afọ nke 20, Apma, asụsụ agbata obi chụpụrụ ya kpam kpam. Sowa nwere njikọ chiri anya na Ske, asụsụ Pentikọst ọzọ nke ndịda.
A na-asụbu Sowa n'akụkụ ọdịda anyanwụ na n'akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Pentikọst. Osimiri ahụ dị na Melsisi kpụrụ ókèala nke ugwu-ọdịda anyanwụ nke asụsụ ahụ, na oke ya gbagoro n'akụkụ ndịda ruo n'ọnụ mmiri dị nso na obodo Levizendam.
Mgbe e bibisịrị ọnụ ọgụgụ Pentikọst nke mere mgbe e webatara ọrịa ndị Europe, ndị ikom si n’ógbè Sowa bụ ndị inyom si n’akụkụ ndị ọzọ nke Pentikọst, bụ́ ndị na-abụkarị ndị na-asụ Apma. N’ihi ya, ka ọ na-erule n’afọ ndị 1960, Apma edochila Sowa kpam kpam dị ka asụsụ obodo kacha. Onye ọkà okwu Sowa ikpeazụ, Maurice Tabi nke obodo Vanvat, nwụrụ na 2000.
Taa, ndị obodo ole na ole ndị nna ha ma ọ bụ nne ha na-asụ Sowa ka na-echeta akụkụ ụfọdụ nke asụsụ ahụ, ọ bụ ezie na ọ dịghị onye na-asụ ya nke ọma. Otu di na nwunye, gụnyere Isaiah Tabi Vahka nke Waterfall Village na Adam Bulesisbwat nke Lesuubelakan, chịkọtara ihe odide dị mkpirikpi na Sowa ná mgbalị iji hụ na asụsụ ahụ furu efu. Naanị onye ọkà mmụta asụsụ gụrụ Sowa mgbe asụsụ ahụ ka dị ndụ bụ David Walsh, onye chịkọtara ndepụta okwu na 1969. Andrew Gray, onye nkuzi ụlọ akwụkwọ Britain na Ranwadi College, soro ụmụaka ndị na-ekwu okwu rụọ ọrụ na ngwụcha afọ 2000 iji gbalịa wulite ntọala asụsụ ahụ.
Ụfọdụ ndị bi n’ebe mbụ Sowa na-ele asụsụ ahụ anya dị ka akụkụ nke ihe nketa ha ma na-akwa arịrị maka mfu ya. A na-ekwu maka ịtụte Sowa, n'agbanyeghị na nke a abụghị ihe kacha mkpa maka ọtụtụ ndị obodo, na ndekọ ezughị oke iji kwe ka eweghachi asụsụ ahụ n'ụzọ zuru oke.
Ọnọdụ dị ka asụsụ
[dezie | dezie ebe o si]Nyere mmekọrịta chiri anya dị n'etiti asụsụ Sowa na Ske (ndị obodo ahụ na-ewere ha abụọ ka ha nwere nghọta), enwere ike ịme ikpe maka ịkewa ha abụọ dị ka olumba karịa ka asụsụ dị iche iche.
Na 1976 nnyocha e mere nke New Hebrides Languages, Darrell Tryon nkewa Sowa dị ka a dị iche iche asụsụ, na-agbakọ ya cognacy na Ske na 77% (na 80% bụ ihe dị ka ọnụ ụzọ n'okpuru nke abụọ ụdị a na-ewere dị iche iche asụsụ kama ịbụ naanị olumba). Agbanyeghị, na nyocha ha nke afọ 2001, Lynch & Crowley aghọtaghị Sowa dị ka asụsụ, na-achọpụta na data Tryon nwere oke oke mperi.
N'iji ndepụta okwu emelitere, Andrew Gray gbakọrọ ikike nke Sowa na Ske na 82%. Ọnọdụ Sowa dị ka asụsụ bụ oke oke ma ọ bụrụ na a tụlere ya na ndabere nke ọgụgụ isi naanị. Agbanyeghị, ndị obodo na-aghọta Sowa dị ka asụsụ dị iche na ọ bụghị dị ka olumba Ske, yana enwere ọdịiche dị ukwuu na grammatical na phonological n'etiti Sowa na Ske.
fonology
[dezie | dezie ebe o si]Consonants nke Sowa bụ b, d, g, k, l, m, n, ng (dị ka n'asụsụ Bekee "onye na-agụ egwú"), p, r, s, t, bilabial v, w, z, na labiovelar bw, mw na pw . Ọ dị ka Sowa enweghị h, n'agbanyeghị na akwụkwọ ozi a na-apụta mgbe ụfọdụ na ndekọ nke Sowa n'ihi mkpoputa enweghị ụda olu na nnyonye anya sitere na asụsụ ndị ọzọ.
Site n'iji ya tụnyere asụsụ ndị yiri ya dị ka Apma na Raga, ọ dị ka enweela ihe mgbochi ole na ole na nkesa consonants. Otú ọ dị, ọ dị ka a gbanwere consonants na-eme na njedebe nke okwu dịka iwu Apma siri dị, na b, v na ikekwe w tụgharịrị gaa na p, d raara onwe ya nye t, g raara onwe ya nye k, na r tụda iji mepụta ụdaume ogologo. Ekwenyeghị ụyọkọ consonants n'ime mkpụrụokwu.
N'adịghị ka ọ dị na Ske agbataobi, ọ nweghị prenasalization nke consonants na Sowa.
Na mgbakwunye na ụdaume ọkọlọtọ ise ( a, e, i, o na u ), Sowa dị ka ọ nwere ụdaume etiti elu é (n'etiti e na i ) na ó (n'etiti o na u ), dị ka n'asụsụ Ske na Sa.
Udaume ogologo ( aa, ee, wdg) mere n'ihi mwụda nke r na nsọtụ okwu, ma gosi na ọ dị iche na ụdaume dị mkpụmkpụ site na obere ụzọ abụọ dị ka m "karịrị uhie" na mee (< mer ) "ịbụ oji".
Ụtọ asụsụ
[dezie | dezie ebe o si]N'ihi na ọ dịghị ọkà mmụta asụsụ ya na onye na-asụ asụsụ Sowa rụkọrọ ọrụ, amachaghị ụtọ ụtọ asụsụ ahụ. Otú ọ dị, e nwere ike isi na nkebi ahịrịokwu ndị e chetara wepụta ụfọdụ ihe ndị bụ́ isi.
Nkpọaha
[dezie | dezie ebe o si]E ji mmadụ na ọnụ ọgụgụ dị iche iche nnọchiaha mmadụ . E jighị nwoke ma ọ bụ nwanyị mara ha .
Nnọchiaha ndị bụ isi na Sowa bụ:
| otu | otutu | ||
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | nanị | no | kamwam |
| na-agụnye | ed | ||
| Onye nke abụọ | ék | kimi | |
| Onye nke atọ | né | nne | |
Aha aha
[dezie | dezie ebe o si]A na-ebutekarị aha na Sowa n'akụkọ . Egosiri otutu ihe site n'itinye nnochiaha née ("ha") ma ọ bụ ọnụọgụ gachara aha.
Aha aha nwere ike ịbụ n'efu, ma ọ bụ nwee ya ozugbo . A kpọchiri aha ndị nwere ozugbo iji gosi onye ihe nwere. Ọmụmaatụ:
- dolo k = olu m
- dolo m = olu gi
- dolo n = olu ya
- dolo n dasék = olu nne m
Enwere ike igosi inwe ya site n'iji ihe nhazi nke nwe, okwu dị iche iche na-eme n'ihu ma ọ bụ mgbe aha a gachara ma were suffixes nwere. Ndị nhazi ọkwa ndị a yiri nke Apma :
- mba - maka ihe onwunwe n'ozuzu ( nog wakat, " nkata m")
- bile- maka ihe a na-elekọta, dị ka ihe ọkụkụ na anụ ụlọ ( biled bó, "ezi anyị")
- a- maka ihe a ga-eri ( am bwet, "your taro")
- mwe- maka ihe a ga-aṅụ mmanya ( mwen ré, "mmiri ya")
- na- maka mkpakọrịta, nke onye nwe ya na-enweghị nchịkwa ( vénu naik, "agwaetiti ebe obibi m")
Suffixes nwere bụ ndị a:
| otu | otutu | ||
|---|---|---|---|
| Onye mbụ | na-agụnye | -g ma ọ bụ -(i)k | -d ma ọ bụ -t |
| nanị | - mma | ||
| Onye nke abụọ | -n | -mi | |
| Onye nke atọ | né | (ụdaume ogologo) | |
| N'ozuzu | -eze | ||
Enwere ike gbanwee ngwaa ka ọ bụrụ aha site na mgbakwunye na ntinye aha n'aha -an :
- bwal = ịlụ ọgụ (ngwaa)
- bwalan = ọgụ (aha)
Ndị na-agbanwe agbanwe na-abịa mgbe aha:
- vat = nkume
- vat alok = nnukwu nkume
- vat iru = nkume abuo
Ngwaa
[dezie | dezie ebe o si]Ihe nrịbama bu ụzọ ngwaa bu ụzọ na-enye ozi gbasara isiokwu ahụ na ike, akụkụ na ọnọdụ omume. Ụfọdụ n'ime ihe ndị a siri ike ịrụgharị ya, n'ihi enweghị nkwekọrịta dị n'ime na n'etiti isi mmalite, mana usoro nwere ezi uche bụ:
| Onye | Akara isiokwu - ezughị okè (nke dị ugbu a) |
Akara isiokwu - nke zuru oke (oge gara aga) |
Akara isiokwu - irrealis (ọdịdị ọdịnihu) |
Bekee |
|---|---|---|---|---|
| Onye 1st otu | mwi | ni | mwi dé | "M" |
| Onye 2nd otu | (ki) mma | (ki) ti | ka dé | "Ị" (otu) |
| Onye nke atọ dị iche | mwa ma ọ bụ mwe ma ọ bụ mo ma ọ bụ mu | a | de | "ọ" / "ọ" / "ọ" |
| Otu mmadụ nke 1st (gụnyere) | tapa(n) | tava | tapat | "anyị" (m na gị) |
| Otu mmadụ nke 1st (iche) | kapa(n) | kava | kapat | "anyị" (ndị ọzọ na m) |
| 2nd onye plural | kipa (n) ma ọ bụ pi (n) | kiva | kpot ma ọ bụ pi ti | "Ị" (ọtụtụ) |
| 3rd onye otutu | pa(n) | agba | deva | "ha" |
Abụọ (mmadụ abụọ) ụdị incorporating a urughuru ra dịkwa adị, dị ka na Ske, ma na-adịghị echeta nke ọma.
Akpaokwu na-adịghị mma malitere site n'okwu a atna ("adịghị"):
- ni iko = emere m ya
- atna ni iko = emeghi m ya
N'ihe dị mkpa, ngwaa nwere ike ime n'onwe ha (n'adịghị ka Apma na Ske, nke a na-ebute aha isiokwu mgbe niile). Ngwaa na-amalite site na otu ụzọ mgbochiume, nke gaara esiri ike ịkpọ n'onwe ha, nwetara ụdaume ọzọ n'ọnọdụ a:
- mwi lse = ahụrụ m
- Lee! = Lee!
Ụdị ngwaa ndị na-agbanwe agbanwe na ndị na-agbanwe agbanwe bụ ndị a pụrụ iche, dị ka na Apma na Ske . A na-esochi ngwaa mgbanwe mgbanwe na -né :
- mwi rós = m na-akwagharị
- mwi rós né vat = M na-akwagharị nkume
Dị ka asụsụ ndị agbata obi, Sowa ji ngwaa steepụ mee ihe maka ebumnuche nkọwa.
Enwere ike ijikọ ngwaa dị na Sowa ọnụ n'ime usoro ngwaa .
Akpaokwu atụ
[dezie | dezie ebe o si]| Bekee | Sowa |
|---|---|
| Ebee ka ị na-aga? | (Ki) mwa ba sawó(t)? |
| m na-aga... | Mwi ba... |
| Ebee ka i siri bia? | (Ki) ti mai sawó(t)? |
| esi m... | Ni ma... |
| Ebee ka ọ dị? | Mu du sawó(t)? |
| Ọ bụ ebe a | Mu du igeni |
| Bịa ebe a! | Mai igeni! |
| Pụọ! | Suk zutere! |
| Kedu aha gị? | Gịnị bụ sinan? |
| Aha m bụ... | Sek ne... |
| Ebee ka i si? | Ék azó ze sawó(t)? |
| Esi m... | Ugbu a ... |
| Ego ole? / Ole? | Ivis? |
| otu | tuwal / izuwal |
| abuo | iru |
| atọ | izol |
| anọ | ibé |
| ise | ilim |
| Daalụ | (Ki mwa) baréw |
| Ọ dị mma | Awé ganek / Atwus ganek |
Ntụaka
[dezie | dezie ebe o si]- Gray (2012). The Languages of Pentecost Island. Manples (BFOV). ISBN 978-0-9560985-4-2.
- Lynch (2001). Languages of Vanuatu: A New Survey and Bibliography. Pacific Linguistics. DOI:10.15144/PL-517.
- Tabi Vahka (2006). Tamzon Nan Dutmekan Lon Dolod Ne Sowa.
- Tryon (1976). New Hebrides Languages: An Internal Classification. Pacific Linguistics. DOI:10.15144/PL-C50.