Asụsụ Swahili

Asụsụ Swahili ọkọlọtọ bilitere n'oge ndị ọchịchị dị ka ụdị nke asụsụ Swahili na-achị achị n'otu n'otu.

Standard Swahili nyere nzikọrịta ozi n'ụdị ọnọdụ dị iche iche: ọ na-akwado nkwado ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'etiti ndị agha mgbochi ịkpa ókè agbụrụ sitere na South Africa na ndị nkuzi agha Tanzania na-aga n'ihu na-enye ndị otu obodo America America echiche nke njikọ na ala nna ha. [ 1 ]

Ndị ọrụ mahadum dị na Central Africa mere ọkwa mbụ nke Swahili, bụ nke ndị otu pụrụiche dị ka Kọmitii Asụsụ Inter-Territorial na Ụlọ Ọrụ Na-ahụ Maka Akwụkwọ Ọwụwa Anyanwụ Africa gara n'ihu.

Àgwà

Na 1960-1990, akwụkwọ Swahili nwere ụlọ akwụkwọ nkà ihe ọmụma abụọ: onye omenala omenala, nke ndị na-akwado ya sitere na ụdị uri ochie, na nke na-aga n'ihu, nke na-achọ ịmepụta abụ uri ọhụrụ n'efu. [ 1 ] Ndị omenaala na-amasịkarị ịde n'olumba ebe ndị na-aga n'ihu na-akwado maka Swahili Standard. [ 1 ] Ọ bụ ezie na akụkụ abụọ ahụ n'enweghị mgbagha hụrụ ya dị ka ihe okike nke colonial, ndị na-aga n'ihu dị ka Wilfred Whiteley, Ireri Mbaabu, Shihabuddin Chiraghdin, Mathias Mnyampala, Rocha Chimerah na David Massamba kwadoro Standard Swahili dịka ngwá ọrụ nke nkwurịta okwu omenala na iwu obodo. [ 1 ] Ndị mmegide ha dị ka Abdallah Khalid, John Mugane, Alamin Mazrui na Ibrahim Noor Shariff katọrọ ya dị ka ntinye aka wuru na akụkọ ihe mere eme na-enyo enyo. [ 1 ]

Akụkọ ihe mere eme

Akụkọ mmalite

Proto-Swahili bilitere dị ka otu n'ime olumba ugwu ọwụwa anyanwụ nke ụsọ osimiri nke ezinụlọ Bantu n'oge dị n'etiti 100 na 500 OA. [ 2 ] Ka ọ na-erule 800 OA, Swahili achịkọtawo ìgwè olumba abụọ bụ́ isi ya, ka ọ na-erulekwa na narị afọ nke 18, Swahili ghọrọ asụsụ asụsụ nke Ebe Ọwụwa Anyanwụ Africa. [ 2 ] Standardization malitere na narị afọ nke 19 n'okpuru ọchịchị colonial Europe. [ 2 ]

Ndị Europe mbụ na ndị America na ndị na-asụ Swahili na-azụ ahịa mere ọtụtụ mkpụrụ okwu iji nyere onwe ha aka na nkwurịta okwu, ma ọmụmụ asụsụ ahụ nke ọma malitere na narị afọ 19. [ 3 ] Otu ihe dị mkpa maka nhazi ọkwa bụ Johann Ludwig Krapf, onye ozi ala ọzọ German nke malitere ide Swahili na-eji mkpụrụedemede dabeere na Latin; ọ họọrọ olumba Kimvita nke Mombasa dịka ntọala maka ide ụtọasụsụ na akwụkwọ ọkọwa okwu nke Swahili. [ 4 ] Krapf sụgharịkwara otu akụkụ nke Akwụkwọ Jenesis gaa na Swahili. [ 3 ] Krapf hụrụ nhazi ọkwa dịka ebumnuche dị oke mkpa mana ọ tụghị anya na ọ ga-eme na narị afọ 19. [ 5 ]

UMCA

Zanzibar bụ "isi obodo" nke East Africa na ọdịda anyanwụ nke oke osimiri India. [ 5 ] Ozi nke mahadum na Central Africa nke malitere na 1864, họọrọ olumba Kiunguja dị ka ntọala maka ihe odide nke onwe ha: ọ bụ olumba nke ndị ahịa Zanzibar bụ ndị kwadoro ọtụtụ ndị njem njem [ 6 ] Ha ejighị nlezianya mee ka Swahili, ma mechaa jiri ụdị dị iche iche nke homogenised site na [ . N'oge ahụ Swahili bụ asụsụ agbụrụ, ma ọnọdụ ya n'asụsụ ndị na-azụ ahịa ndị njem bụ ihe mere o ji ghọọ asụsụ bụ́ isi nke ozi ahụ na mgbakwunye na ọ na-emetụta ọtụtụ asụsụ nke mpaghara ahụ. [ 8 ] [ 9 ] Ụfọdụ ndị ozi ala ọzọ jụrụ echiche nke iji Swahili ma ọ bụ kpọmkwem asụsụ Kiunguja n'ime ntọghata ha n'ihi na ọtụtụ ndị na-ekwu okwu bụ ndị Alakụba, mana UMCA nabatara ya dị ka ngwá ọrụ nwere ike ime mgbanwe nke ndị Alakụba. [ 10 ]

UMCA bipụtara ọtụtụ akwụkwọ ntuziaka maka ịkụzi asụsụ site n'enyemaka nke ndị obodo gụrụ akwụkwọ na ndị bụbu ndị ohu ndị ozi ahụ debere n'agbanyeghị na ha enweghị ike ịtụgharị ndị Alakụba a na Iso Ụzọ Kraịst. [ 11 ] [ 6 ] [ 12 ] Edward Steere na Richard Lewin Pennell gbanwere akwụkwọ ozi gbasara ntụgharị asụsụ Swahili ha na 1868–1872, na-enwe ogologo mkparịta ụka gbasara nhọrọ okwu ha; akwụkwọ ozi ha na-ekpughe ókè UMCA siri dabere na ndị na-asụ asụsụ Swahili dịka ndị nkuzi na ụmụ akwụkwọ nke ụlọ akwụkwọ ha. [ 13 ] Onye kacha pụta ìhè n'ime ndị na-emekọrịta ihe bụ Abd al Aziz al-Amawi, onye ọkà mmụta Muslim, qadi na faqih bụ onye nyeere UMCA aka na nsụgharị (karịsịa Oziọma Luk ) ma na-arụrịta ụka banyere nkà mmụta okpukpe. [ 14 ] Ndị ọzọ bụ ụmụ nwoke Zanzibari aha ya bụ Kassim, Ali, Hamisi wa Kai, Masasa na Muhammed bin Khamis bụ ndị duziri ndị ozi ala ọzọ ahụ nyocha site n’ịjụ ndị obodo ma hà ghọtara otu okwu na nkebiokwu. [ 15 ] Ndị ozi ala ọzọ ahụ nwalere nsụgharị ha site n’ịgụpụtara ụmụ akwụkwọ ha na ịgwa ha ka ha gụpụta ihe odide ha n’olu dara ụda: n’oge ahụ, e nweghị mgbakọ e guzobeworo maka ide Swahili site n’iji mkpụrụ akwụkwọ Latịn eme ihe, ihe ndị e depụtara nyere aka n’ịchọta usoro nsụpe kacha adabara. [ 16 ] Site n'oge ruo n'oge, ha na-echepụta ma ọ bụ gbanwee okwu ndị na-egosi ihe ndị ha na-amabughị dị ka "ụka" ma ọ bụ "onye ụkọchukwu". [ 17 ] Nsụgharị Agba Ọhụrụ nke Swahili nke e bipụtara na 1883 bụ ihe dị ịrịba ama n'ime usoro nhazi ahụ ebe ọ gụnyere nchoputa niile nke usoro ntinye akwụkwọ mbụ. [ 18 ]

Asụsụ obodo ndị ọzọ nwetara nlebara anya ụfọdụ ( Bondei, Shambala, Somali, Masaai, Malagasy na ndị ọzọ), mana UMCA kwenyere na iji otu asụsụ ga-eme ka ndị ozi ala ọzọ ha gbanwee ndị obodo ahụ nke ọma, ya mere Swahili ghọrọ ụkpụrụ ziri ezi maka obodo ozi ahụ. [ 8 ] [ 19 ] Ụlọ akwụkwọ UMCA niile na-eji Swahili dị ka usoro ntụziaka; ozi ahụ bipụtakwara akwụkwọ akụkọ bimonthly na Swahili, "Msimulizi", nke kwere ka ndị si n'akụkụ ndị ọzọ nke obodo UMCA nwee ike ịkparịta ụka n'ụdị Swahili ọkọlọtọ. [ 8 ] [ 20 ] Ụmụ akwụkwọ na ndị nkuzi n'ofe ozi ahụ chịkọtara akụkọ obodo wee dee akụkọ ha zigara onye nchịkọta akụkọ; ebe obibi akwụkwọ dị na Zanzibar. [ 21 ] Nhọrọ asụsụ nke ndị editọ magazin ahụ bu n’obi wepụta echiche nke njikọ ezinụlọ n’ime ozi ahụ: a na-akpọ ndị na-agụ akwụkwọ ndugu (“nwanne, enyi”), ebe okwu Jamaa (“ezinụlọ, ọha mmadụ”) na kundi (“ìgwè mmadụ, ìgwè atụrụ”) na-ekwu maka Ndị Kraịst nile ma ọ bụ otu ndị bi na ozi. [ 22 ]

Ọchịchị German na Britain

Akwụkwọ ọkọwa okwu Bekee-Swahili (1894) na Swahili-English (1903) nke Arthur Cornwallis Madan bipụtara ghọrọ isi mmalite maka nhazi ọkwa Swahili. [ 23 ] Ọ dịghị iwu ọ bụla kwuru na Swahili bụ asụsụ kacha mkpa, ma, ka ọtụtụ ókèala ndị na-asụ Swahili bi na Germany na-achị, ọnọdụ asụsụ ahụ toro n'ihi enyemaka ọ nwetara site n'aka ndị ọchịchị German na-achọ ime ka mpaghara Africa dị n'otu n'okpuru otu asụsụ nke ọchịchị. [ 23 ] [ 24 ] Ọtụtụ ndị ọkà mmụta Swahili a ma ama nke narị afọ gara aga bụ ndị Jamanị: Carl Büttner [ de ], Carl Meinhof, Carl Velten [ de ], na Diedrich Westermann . [ 23 ] Ọzọkwa, ndị ọchịchị German kwadoro iji mkpụrụ akwụkwọ Latin dee Swahili site n'ime ka ọ bụrụ ọkọlọtọ n'ụlọ akwụkwọ. [ 23 ]

Na 1893, UMCA kere Kọmiti Nsụgharị—òtù ndị ọkachamara bụ́ ndị ọrụ ha bụ ilekọta idegharị na ibipụtaghachi akwụkwọ ochie nakwa imepụta nke ọhụrụ. [ 25 ] Kọmiti nsụgharị gbanwere ụfọdụ okwu ojiji ma dochie ya, dịka ọmụmaatụ, Isa Masiya na Jizọs Kraịst dị ka nsụgharị Swahili nke aha Jizọs Kraịst ịhapụ njikọ nkịtị nke Isa na Jizọs Alakụba . [ 26 ] N'ime oge a, ozi ahụ kwụsịrị n'omume nke ịnwale ihe odide ọhụrụ na klaasị. [ 27 ]

E nyere German East Africa na Great Britain mgbe Agha Ụwa Mbụ gasịrị, na-agbakwụnye na mpaghara ha na mpaghara ; ndị ọchịchị colonial hụrụ ikike imekọ ọnụ nke Swahili wee nwee ọtụtụ nzukọ iji chọpụta otu ụkpụrụ asụsụ maka nkuzi na ọchịchị malite na 1925 na Dar es Salam . [ 28 ] Nzukọ ndị ahụ nakweere olumba Kiunguja dị ka ụdị ọkọlọtọ ma guzobe Kọmitii Asụsụ Inter-Territorial (ILC) maka nhazi ya na 1930. [ 29 ] [ 30 ] Kọmiti ahụ enweghị ndị Africa ruo 1939, ọ nweghịkwa ndị Africa na-eme ntuli aka ruo mgbe e nyere ndị ọchịchị nnwere onwe. [ 29 ] O bipụtara akwụkwọ ọkọwa okwu Swahili–English na Bekee–Swahili na 1939; Ejikọtara ha abụọ site n'ọrụ 'imeziwanye' na "mmepeanya" a na-asụ Swahili; ndị ILC hụrụ mbipụta ha dị ka ihe ịrịba ama nke "mmecha" nke usoro nhazi. [ 31 ] Ọrụ nke Commission wetara nkatọ sitere na nghọtahie na ndabere Latin nke akwụkwọ edemede na ịkpọasị na echiche na ndị Europe kwesịrị itinye aka na nhazi asụsụ na Africa. [ 32 ] [ 33 ]

E hiwere ụlọ ọrụ Literature nke East Africa na 1948 iji kwalite imepụta na ikesa akwụkwọ n'asụsụ bekee na mpaghara mpaghara, ọkachasị Swahili; onye ntụzi mbụ nke ụlọ ọrụ ahụ bụ Charles Granston Richards onye were ọnọdụ a na 1948–1963. [ 34 ] EALB bipụtara akwụkwọ na Swahili, Bekee, Luganda, Luo, Kikuyu na asụsụ ndị ọzọ, mana Swahili na-achị na mmepụta ya na 41% nke akwụkwọ ebipụtara ka edere n'asụsụ a. [ 34 ] [ 35 ] Ha bipụtakwara akwụkwọ ntụzịaka maka ide ihe ka mma dịka "Ndụmọdụ nye ndị ntụgharị asụsụ" na "Ụdị edemede ụfọdụ", nke kọwara ọtụtụ ụdị akụkọ ifo ndị a na-ahụkarị n'akwụkwọ ndị Europe dị ka akwụkwọ akụkọ na-abụghị akụkọ ifo na akụkọ ndụ . [ 36 ] Onye edemede Tanzania Shaaban bin Robert, onye akpọrọ Nna nke Swahili, rụkọrọ ọrụ na EALB nke ukwuu wee bipụta ya na Standard Swahili dabere na olumba Kiunguja mana ejiri njiri olumba ndị ọzọ tinye. [ 37 ] EALB enyochakwara akwụkwọ ya, na-ehichapụ ntụaka maka ịkpa ókè agbụrụ na isiokwu ndị ọzọ "na-arụrịta ụka" nke na-atụgharịkarị mmepụta ha ka ọ bụrụ mgbasa ozi gọọmentị. [ 38 ]

Gọọmenti nke mba na ókèala Africa nwere ihe dị iche iche n'asụsụ dị iche iche: Uganda nwere mmasị na Luganda na-etinyeghị uche na Swahili; Zanzibar kwadoro ibipụta akwụkwọ n'asụsụ Arabic na Swahili nke ọma ebe Tanganyika kwupụtara nkwado siri ike nye otu ndị na-akwalite Swahili. [ 39 ] Ndị ndọrọndọrọ ọchịchị na-emegide ọchịchị Tanganyika hiwere Tanganyika African National Union wee họrọ Standard Swahili dịka ngwa nguzogide; Kenya African National Union jikwa Swahili kpọkọta ndị mmadụ megide ọchịchị colonial. [ 40 ] Mgbe onye isi TANU Julius Nyerere ghọchara onye isi ala Tanzania, ọ kwalitere atụmatụ Elimu ya Kujitegemea bụ nke hibere agụmakwụkwọ bụ isi zuru ụwa ọnụ na agụmakwụkwọ dị elu—ha abụọ na Swahili. [ 41 ] Ojiji Swahili Ajami (mkpụrụedemede Arab) gara n'ihu na Tanganyika ruo 1940 ka ndị bi n'ụsọ osimiri na-arụ ọrụ ya ogologo oge, ndị edemede dị mkpa dị ka Alamin Mazrui na Muhamadi Kijuma na-akwalite ya [ 42 ]

Mba ndị dị ugbu a dị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ Africa na-ejikwa echiche ndị na-emegiderịta onwe ha na Standard Swahili: ụfọdụ na-ahụ ya dị ka ụlọ ọchịchị nke ndị ọchịchị mba ọzọ na-amanye ha, ndị ọzọ na-ahọrọ Bekee dị ka usoro akwụkwọ (ọbụlagodi na Tanzania ebe Swahili bụ asụsụ nke nzuko omeiwu, Bekee na-achịkwa na ụlọ akwụkwọ sekọndrị na ụlọ akwụkwọ sekọndrị), ma ọtụtụ na-akpọ ya asụsụ obodo ma ọ bụ gọọmenti. [ 43 ] Mgbanwe nke Swahili nke a na-eji na mba ndị a ka dị elu n'agbanyeghị nhazi. [ 43 ] Emegharịrị ILC n'ime Institute of Kiswahili Research na 1964 wee mepụta Standard Swahili Dictionary na 1981. [ 43 ] Gọọmenti Kenya kere otu ụlọ ọrụ yiri nke ahụ, CHAKITA, onye ndị otu ya so na ntụgharị asụsụ Kenya n'asụsụ Swahili. [ 43 ]