Asụsụ Yawalapití
Yawalapiti (Jaulapiti) bụ asụsụ Arawakan nke Brazil . A kọrọ na ndị Agavotaguerra (Agavotoqueng) na-asụ otu asụsụ. Ndị na-asụ asụsụ ahụ bi n'otu obodo dị n'akụkụ osimiri Tuatuari, nke dị n'akụkụ osimiri Kuluene, nke dị n'ebe ndịda nke Xingu Indigenous Park ( Upper Xingu ), na steeti Mato Grosso .
fonology
[dezie | dezie ebe o si]Consonants
[dezie | dezie ebe o si]Yawalapiti na Waurá, asụsụ Arawakan nke nwere otu obere otu, na-ekekọrịta ngwa ekwentị yiri nke ahụ. A na-ekewa akụkụ ndị bụ isi na tebụl na-esonụ.
Enweghị plosives ma ọ bụ affricates ekwuputara n'asụsụ ahụ. The palatal [c] na-egosi na ọ bụ allophone nke /k/ na-eme n'ihu ụdaume ihu /i/, eg [puˈluka] "mpaghara" vs. [naˈciɾu] " nwanne nne m". Ọzọkwa, fricative /ʂ/ dị na mgbanwe n'efu na ogbo ya ekwuputara na /ʐ/ otu, eg [iˈʂa ~ iˈʐa] "ụgbọ mmiri".
Enwekwara ụfọdụ mgbochi phonotactic nke na-akọwapụta ụdị consonants ekwenyere ka ọ pụta ìhè n'ọnọdụ ụfọdụ n'ime okwu. Dịka ọmụmaatụ, ụda /tʃ, l, ɾ/ enweghị ike ime tupu ụdaume /ɨ/, na abụọ nke ikpeazụ bụ nanị na etiti etiti. N'otu aka ahụ, mmiri mmiri /ʎ/ a na-ahụ ya naanị n'ọnọdụ etiti na ọ dịtụbeghị mbụ /a/ . Maka onye na-enweghị olu /r̥/, ọ bụ naanị akụkụ rhotic nke a na-ekwe ka ọ pụta ìhè n'ọnọdụ ọ bụla na n'ihu ụdaume ọ bụla. Ọkara ụdaume /w/ a na-ahụ ya na mbido, etiti na nke ikpeazụ, mgbe /j/ adịghị eme na ikpeazụ ọnọdụ.
Nkwụsị glottal bụ akpaaka n'okwu mmalite ma ọ bụ na-agwụ na ụdaume, ya bụ okwu dị ka /u/ A na-akpọ "mmiri" dị ka [ˈʔuʔ] .
Udaume
[dezie | dezie ebe o si]Asụsụ Yawalapiti nwere ma ụdaume ọnụ na nke imi, dịka egosiri n'okpuru.
| N'ihu | Central | Azu | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| ọnụ | imi | ọnụ | imi | ọnụ | imi | |
| Elu | i | ĩ | ɨ | ɨ̃ | u | ũ |
| Dị ala | a | ã | ||||
Ọ bụ ezie na ụdaume imi na-emekarị tupu ma ọ bụ mgbe consonants imi, dịka [ˈĩmi] " mmanụ pequi " ma ọ bụ [ˈmũnu] " termite", enwere ọnọdụ ebe a na-ahụ ya na mpaghara ndị na-abụghị imi, dịka [hã ~ hĩ] (ihe na-emesi ike). Ụdaume dị mfe nwere ike ịmepụta diphthong dị iche iche, tumadi /iu, ui, ia, ai, au, ua, ɨu, uɨ/ .
N'adịghị ka Waurá, Yawalapiti enweghị /e/ ụda. Nke a bụ n'ihi na Proto-Arawak *e etolitela ka /ɨ/ mgbe, n'otu oge ahụ, Proto-Arawak *i na *ɨ ejikọtala na-akpata /i/ na Yawalapiti.
Ụdị ụda olu
[dezie | dezie ebe o si]Mkpụrụokwu dị na Yawalapiti nwere ike ịbụ ụdị V, CV na, naanị n'ọnọdụ ikpeazụ, (C) Vʔ. Nchegbu ahụ nwere ike ịdaba na mkpuruokwu ma ọ bụ n'ikpeazụ nke okwu.
Ọmụmụ ihe ọmụmụ
[dezie | dezie ebe o si]Nhazi ọkwa na suffixes derivational
[dezie | dezie ebe o si]Dị ka asụsụ Arawakan ndị ọzọ, Yawalapiti bụ agglutinative na-eji affixes, karịsịa suffixes, na-ebuga ndị bụ isi grammatical mmekọrịta. Enwere ike kewaa suffixes aha ọnụ ụzọ abụọ: nhazi ọkwa na suffixes derivational.
Ụdị morpheme ndị a na-ejikọta na adjectives mgbe ha na-ezo aka na aha nke chọrọ nhazi ọkwa, dịka na ọmụmaatụ na-esonụ. Na ụdaume mmalite aha na ngwaa, a na-ejikarị ụdị ni- na pi- na mgbọrọgwụ malite na u, ebe prefix aw- na-apụta n'usoro tupu a . N'okwu na ngwaa na-amalite na nkwenye, ụdị ti- na-apụta naanị mgbe mgbọrọgwụ malitere na h (n'ọnọdụ ndị ọzọ niile, a na-eji hi- ). Otu mmadụ nke atọ bụ n'ezie sekọmfik nke e nwetara site na prefix onye ozi nke atọ na otu suffix -pa . Mgbe aha na-amalite na p, k, t, m, n, w na j gbanwere site na nganiihu nke onye nke abụọ otu ma ọ bụ ọtụtụ, ụda mbụ ha na-edobe mgbanwe morphophonemic ndị a.
- p → ɾ
- k → tʃ
- t → ts
- m → ɲ
- n → ɲ
- w → Ø
- j → Ø
Ya mere, ọmụmaatụ, -kuʃu "isi" na-aghọ hi-tʃuʃu "isi gị" (ma nu-kuʃu "isi m"), -palaka "ihu" na-aghọ hi-ɾalaka "ihu gị" (ma nu-palata "Ihu m") na -jakanati "saliva" na-aghọ hi-akanati "ọnụ gị" (ma nu-jakanati "Asọ m").
Ewezuga prefixes nwere, aha alienable na-anatakwa suffixes nwere ike ịgbaghara, dịka ọ dị na uku "akụ", nke na-aghọ n-uku-la "akụ m", p-uku-la "akụ gị", in-uku-la "akụ ya", wdg.
Nkpọaha nọọrọ onwe ya
[dezie | dezie ebe o si]Edepụtara nnọchiaha ndị nọọrọ onwe ha nke onye mbụ na nke abụọ na tebụl n'okpuru.
Syntax
[dezie | dezie ebe o si]Site n'echiche nke ụdị, usoro ihe mejupụtara ya na Yawalapiti bụ SVO. N'ime ihe owuwu genitive, onye nwe ya na-ebute ụzọ ihe nwere. Otú ahụ ka ọ dịkwa maka ndị ọzọ na-agbanwe agbanwe, karịsịa ihe ngosi na ọnụọgụgụ, ebe adjectives nweere onwe ha ime tupu ma ọ bụ mgbe ha gachara.
Ihe ndetu
[dezie | dezie ebe o si]Ntụaka
[dezie | dezie ebe o si]mmadụ 443 ndị a nyochara na-ekwu na ha na-asụ asụsụ ahụ, n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ha anaghị asụ ya dị ka asụsụ n'agbanyeghị na ọtụtụ n'ime ha anaghị asụ ya dị kaobodo ha. A na-eji ya dị ka asụsụ asụsụ n'ahịa karịa n'ụlọ.
- Seki (1999). "The Upper Xingu as an incipient linguistic area", in Dixon, R. M. W.: The Amazonian Languages. New York: Cambridge University Press, 417–430. ISBN 0-521-57893-0.
Ọgụgụ ọzọ
[dezie | dezie ebe o si]- Carvalho, Fernando O. de. 2016. Nrụgharị ime na ntụnyere na Yawalapiti: Palatalization na Rule Telescoping . Akwụkwọ akụkọ International nke American Linguistics 82 (3).