Gaa na ọdịnaya

Corneille Ewango

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ

 

Corneille E.N. Ewango bụ onye Congo na-ahụ maka gburugburu ebe obibi, ọ bụkwa ya na-ahụ maka mmemme osisi nke Okapi Faunal Reserve na Democratic Republic of Congo site na 1996 ruo 2003. E nyere ya ihe nrite Goldman Environmental Prize na 2005. maka mbọ o gbara iji chebe Nchekwa Anụmanụ Okapi n'ime Oke Osimiri Ituri n'oge Agha Obodo Congo. Ebe nchekwa ahụ bụ ebe obibi nke ndị Mbuti, ma na-ebikwa anụmanụ dịka okapis (anaghị ahụ ebe ọzọ), enyí na ụdị anụmanụ iri na atọ. Ewango achọpụtala ụdị lianas 270 na ụdị osisi 600 n'ógbè ahụ.

Mbido ndụ na agụmakwụkwọ

[dezie | dezie ebe o si]

Ewango tolitere n'ezinụlọ ndị agha, ndị na-achụ nta anụ, na ndị ọkụ azụ̀, ma jiri afọ mbụ ya na-enyere ezinụlọ ya aka ịkwado ezinụlọ ya site n'ịchịkọta eriri enyí na anụ anụmanụ ndị nna ya na nwanne nna ya gburu. Corneille chọrọ ịga mahadum, wee malite ịchụ nta anụ enyí iji kwụọ ụgwọ ya niile n'ụlọ akwụkwọ.

Ná mmalite, ọ chọrọ ịghọ dọkịta, ka o wee nwee ike ijere obodo ya ozi, ebe enweghị nlekọta ahụike ọgbara ọhụrụ. Mana mgbe a jụrụ akwụkwọ anamachọihe ya ịmụ ọgwụ ugboro atọ, ọ malitere ịmụ bayọlọji na Mahadum Kisangani, ebe ọ tinyere ọrụ na Wildlife Conservation Society. Na mbụ, ebumnuche ya bụ naanị ịdepụta oge mgbe ọ na-eche ịmụ ọgwụ. Agbanyeghị, n'ime afọ atọ, ọ malitere inwe mmasị na osisi na nchekwa. O nwetara nzere bayọlọji nke sayensị na 1995, e wee were ya n'ọrụ dị ka ọkachamara n'ihe gbasara osisi na ihe nlekọta ahịhịa site n'aka Centre de Formation et de Recherche en Conservation Forestière (CEFRECOF), nke dị nso na Ituri Forest Reserve. [1] [2][3]

Ewango kọrọ mmasị ya na-arịwanye elu n'okike dị ka ndị a: "Congo, mba m, nwere oké ọhịa kachasị ukwuu n'Africa, ma eleghị anya nke abụọ kachasị ukwuu n"ụwa. A mụrụ m n'ọhịa, mgbe m na-etolite enyere m nwanne nna m aka, onye bụ onye na-achụ nta. Nke ahụ dị mma, n'ihi na ọ zụlitere mmasị m maka ichebe oké ọhịa na osisi. [4] Mgbe m gara mahadum, ekpebiri na m ga-achọ ime ihe metụtara gburugburu ebe obibi osisi, n'ihe ọkụkụ, n'ezie, ọ dị m chere na-ekwu ihe dị m ụtọ, ọ dị ka m mara mma.

Agha Obodo

[dezie | dezie ebe o si]

N'oge agha obodo na Democratic Republic of Congo site na 1996 ruo 2003, Ewango bụ onye na-ahụ maka mmemme osisi na Okapi Wildlife Reserve. N'oge agha ahụ, ọtụtụ ndị ọrụ dị elu gbapụrụ n'ogige ahụ, ruo mgbe Ewango bụ naanị onye ọrụ dị elu fọdụrụ. Ọ nọrọ ebe ahụ n'oge esemokwu ahụ, na-ezobe nchịkọta ahịhịa dị ụkọ nke ebe nchekwa ahụ, kọmputa ya, akwụkwọ ya, ndekọ ya, na ihe ndị ọzọ dị n'osisi ma na-echebe anụmanụ na osisi site na ndị na-emebi ihe, ndị na-achụ nta anụ ọhịa, na ndị na-egwupụta ihe n'ụzọ iwu na-akwadoghị na ndị na-egbu osisi.

"Mgbe agha ahụ malitere," Ewango mechara kọwaa, "ndị ọrụ ibe m na-ahapụ mpaghara ahụ, mana m kwuru, akụkọ ihe mere eme m dị ebe a. Enwere m mmetụta na ịhapụ ga-apụta ịhapụ ihe niile, ịhapụ ndụ m na ọrụ m - ọrụ m na-arụ metụtara ndụ m. Ya mere, echere m na m ga-anọ ma lekọta ndị otu egwuregwu ahụ, ma hụ ihe ga-eme na herbarium. Ọ bụrụ na m agaghị m ebe a - ala nna m họọrọ ịnwụ ebe a, ndị mmadụ ga-achọ ka m mara ihe m.

O tinyere ndụ ya n'ihe ize ndụ site n'ịgwakwuru ndị ọrụ agha banyere ọrụ dị iche iche iwu na-akwadoghị, nke na-emegide gburugburu ebe obibi nke ndị agha na-etinye aka. "M ji obiọma kọwaa na ha na-ebibi ihe niile, ma gwa ha na inwe ebe echedoro ga-eme ka aha ha dịkwuo mma n'èzí [obodo ahụ]," ka o mechara kọwaa. "Mgbe ụfọdụ anyị ghọrọ ndị enyi, mana mgbe ụfọdụ ha gara n'ihu n'ọrụ ha. Ihe m na-enweghị ike ịghọta bụ na ha gburu enyí n'ime obodo, dị nso n'ogige ntụrụndụ. Iwe were m nke ukwuu - m kwuru na ị na-eme ihe ọchị, ụdị nnwere onwe ma ọ bụ ọchịchị onye kwuo uche ya ka ị na-alụ ọgụ ma ọ bụrụ na ị na ya enweghị iwu, m kwuru, ọ dị ka ị na ị na'ụzọ siri ike. "

N'otu oge, a manyere ya ịgbaga n'ime ọhịa ruo ọnwa atọ iji zọpụta ndụ ya. Site n'enyemaka nke ndị obodo ahụ, o jisiri ike mee ka okapi iri na anọ nọ na Ipulu Zoo dị ndụ. N'agbanyeghị ihe ịma aka ndị agha, ọ nọgidere na-eme nchọpụta, na-achọpụta ihe na-erughị ụdị osisi ọhụrụ 600 na ụdị osisi ọhụrụ 270 (osisi vaịn nke okpomọkụ).

Ewango mechara gwa BBC na n'oge agha ahụ "Atụla m egwu mana enweghị m nhọrọ" ma e wezụga ichebe ebe nchekwa ahụ pụọ na "ndị agha na-amaghị ihe ọ bụla gbasara nchekwa. " John Hart nke Wildlife Conservation Society kwupụtara na "Ọ bụrụ na ọ dịghị onye lekọtara ebe nchekwa ahụ, ọ gaghị ahapụ ihe ọ bụla. "[5]

Agụmakwụkwọ ọzọ

[dezie | dezie ebe o si]

Mgbe Agha Obodo kwụsịrị na 2002, ebe nchekwa ahụ nọgidere na-enweghị ihe ọ bụla, nke tụrụ ọtụtụ n'anya. N'otu akụkụ n'ihi mgbalị Ewango, e jidere ọtụtụ ndị na-achụ nta n'ụzọ iwu na-akwadoghị ma ọ bụ chụpụ ha, a machibidoro igwu ala n'ebe ahụ. N'ịghọta ọrụ ya na nchekwa ahụ, ọtụtụ n'ime ndị ọrụ ibe Ewango si n'ụwa niile siri ọnwụ na a ga-achọta ụzọ maka ya ịga n'ihu na ọmụmụ ya. N'ihi ya, n'ọnwa Ọgọstụ afọ 2003, e nyere ya onyinye Christiansen Fund iji mụọ na Ngalaba Biology na Mahadum Missouri na St. Louis. O nwetara nzere masta na botany nke ebe okpomọkụ n'ebe ahụ n'afọ 2006.[1][2][4][6]

Dr. Patrick Osborne nke Mahadum Missouri kwuru na ngalaba ya "nwere obi ụtọ inwe Corneille na mmemme gụsịrị akwụkwọ anyị. Ọ bụ ezigbo ọkà mmụta sayensị na onye na-ahụ maka nchekwa - mmadụ ole na ole nwere ike ikwu n'ụzọ ziri ezi na ha etinyela ndụ ha n'ahịrị maka nchekwa, mana Corneille bụ otu n'ime ndị a. "[1]

Ewango mechara gaa Mahadum Wageningen na Netherlands, ebe ọ na-eme nnyocha banyere ụdị osisi lianas 300 dị iche iche ma nye ya nzere doctoral na Nọvemba 2010.[3]

Ọrụ mgbe agha gasịrị

[dezie | dezie ebe o si]

Ewango bụ onye nduzi nke Okapi Wildlife Reserve. Ọ sokwa n'òtù nke International Union for the Conservation of Nature họpụtara ka ha mepụta atụmatụ njikwa gburugburu ebe obibi maka Congo. Na mgbakwunye, ọ rụọla ọrụ na mbipụta a kpọrọ Flore d'Afrique Centrale (Osisi (okooko osisi) nke Central Africa). Osisi herbarium o wuru na Okapi Faunal Reserve aghọwo ebe maka ọzụzụ na nyocha na osisi na nchekwa okpomọkụ.

Ọrụ ndị ọzọ

[dezie | dezie ebe o si]

Ewango kwuru okwu TED n'afọ 2007[3][7]

Nsọpụrụ na onyinye

[dezie | dezie ebe o si]

Ewango natara 2005 Goldman Environmental Prize na emume e mere na War Memorial Opera House na San Francisco na Eprel 18, 2005. Ihe nrite a, nke kachasị n'ụwa maka ndị na-ahụ maka gburugburu ebe obibi, bụ nke Richard N. Goldman na Rhoda H. Goldman guzobere na 1989 ma na-enye ya kwa afọ nye ndị dike gburugburu ebe obibi si na mpaghara isii ọ bụla: Africa, Eshia, Europe, Island Nations, North America na South / Central America. [1][6] Mgbe ọ meriri Goldman Prize, Ewango gwara BBC, banyere mbọ ọ na-agba iji chekwaa ebe nchekwa ahụ: "Ọ bụ onyinye m na-enye n'ịkwalite sayensị. Ọbụna ma ọ bụrụ na m nwụọ, m ga-enwe obi ụtọ. "[5]

Mgbe ọ natara ihe nrite ahụ, a jụrụ Ewango ihe ọ ga-eji ego ahụ mee. O kwuru, sị: "Ọ bụ ezie na mba m nwere oké ọhịa kachasị ukwuu n'Africa, ọ bụ otu n'ime ndị a na-amaghị nke ọma - anyị enweghị ọtụtụ nnyocha na botany na Congo, ma e wezụga ihe anyị na-eme. Enwere m olileanya iwu ụlọ ọhụrụ maka osisi ndị a na mpaghara echedoro - Ana m eche na ihe nrite a bụ ohere iji mechaa ụlọ ahụ. Ruo ogologo oge, anyị anọwo na-arụ ọrụ na onyinyo, mana ugbu a anyị na-ahụ ya na-abata n'ìhè. "[4]

N'afọ 2011, Ewango meriri Future for Nature Award, nke na-ekweta mbọ nchedo mba ụwa ma na-agụnye ihe nrite nke € 50,000 (ihe dị ka $ 73,000). E nyere onyinye ahụ na Nzukọ Future for Nature Foundation na Burgers' Zoo na Arnhem, Netherlands, na Eprel 5, 2011. Prọfesọ Frans Bongers nke Mahadum Wageningen nabatara ihe nrite ahụ n'aha Ewango, onye n'ihi "ihe gbasara nchịkwa" enweghị ike inweta visa na Netherlands.[3]

Edemsibia

[dezie | dezie ebe o si]
  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 Top Stories. ICTE. Archived from the original on 2013-12-03. Retrieved on 2013-11-23. (PDF). ICTE. Archived from (PDF) on 2013-12-03. Retrieved 2013-11-23.
  2. 2.0 2.1 Protecting biodiversity and fighting "the language of guns" in the Congo. Wild Optimism. Archived from the original on 2013-12-03. Retrieved on 2025-11-13.. Wild Optimism. Archived from on 2013-12-03.
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 Future For Nature award 2011 for Corneille Ewango. WageningenUR. Archived from the original on 2013-12-03. Retrieved on 2013-11-23.. WageningenUR. Archived from on 2013-12-03. Retrieved 2013-11-23.
  4. 4.0 4.1 4.2 African botanist honored for saving preserve. NBC News. Archived from the original on December 3, 2013. Retrieved on November 13, 2025.. NBC News. Archived from the original on December 3, 2013.
  5. 5.0 5.1 Award for brave DR Congo botanist. BBC News (Apr 18, 2005)."Award for brave DR Congo botanist". BBC News. Apr 18, 2005.
  6. 6.0 6.1 Prize Recipient. The Goldman Environmental Prize."Prize Recipient". The Goldman Environmental Prize.
  7. Corneille Ewango: A hero of the Congo Basin forest. YouTube. Archived from the original on 2024-11-27. Retrieved on 2025-11-13.

Njikọ mpụga

[dezie | dezie ebe o si]

Mgbasa ozi