Gonja
Asụsụ Gonja, nke a na-akpọ nke ọma Ngbanya ma ọ bụ Ngbanyito, [1] bụ asụsụ North Guang nke ihe ruru mmadụ 230,000 na-asụ, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ndị niile sitere na agbụrụ Gonja nke ugwu Ghana. N'ihe metụtara asụsụ Guang dị na ndịda Ghana, ihe dị ka otu ụzọ n'ụzọ atọ nke ndị bi na mpaghara ugwu na-asụ ya. Mpaghara Brong-Ahafo na Volta dị na ndịda mpaghara a na-asụ Gonja, ebe Dagombas, Mamprussis na Walas dị n'ebe ugwu.[2][3] Olumba ya bụ Gonja na Choruba.
Mkpụrụ akwụkwọ
[dezie | dezie ebe o si]Mkpụrụedemede eji eme ihe bụ: a,e,i,o,ɔ,u,ɛ. Ndị na-agụnye: ch [tʃ], ŋm, ny, gb, kp, sh [ʃ].
Aha nnọchiaha
[dezie | dezie ebe o si]Ndị nnọchiaha dị ka isiokwu nke ahịrịokwu ahụ:
| otu | ọtụtụ | |
|---|---|---|
| Onye nke mbụ | ma | N'oge ochie |
| Onye nke abụọ | fo | fo, minye |
| Onye nke atọ | e, mu | Ọ bụ n'oge a ka a na-akpọ ya |
Aha
[dezie | dezie ebe o si]| Ojiji a na-ejikarị eme ihe | Aha zuru ezu | Ihe ọ pụtara |
|---|---|---|
| Achaŋso | Achaŋso ma ọ bụ ba bi dari | Ọ bụ n'ihi ihe a na-akwanyere ùgwù |
| Atchulo | Atchulo | Onye dị ike |
| Afiso | N'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịkarị ala | Nwoke na-atụ aro na Chineke na-ewepụ |
| Allelị | Allelamato | Ezi omume anaghị efu efu |
| Amabaŋye | Amabaŋye | Ị pụghị imeghe obi gị ikwu ihe dị n'ime |
| Amankwa | Amankwa | - |
| Onye Amate | Ebore b'agbembi matie | Ụzọ Chineke anaghị emechi |
| Nna ya ukwu elema | Nna ya ukwu elema | Ha na-eme m ma ọ bụ onye ahụ bụ |
| Amoma ma ọ bụ Allel | Allel e-moma | Obiọma ya ma ọ bụ obiọma ya gburu m |
| Ọdịdị | Ọdịdị | Onye nwe ala |
| Ataawa | Ataawa | Ụmụ ejima |
| Awale | Awale | Eziokwu ya |
| Awaare | Awaare | - |
| Awalekiye | Awalekiye | Ekele mgbe ọ dị mma |
| Awo n'nchɛ | Awo nchɛ ma ọ bụ ba nyɛnye | - |
| Awo n'nka nne | Awo n'nka nne | Ihe niile dị ebe niile - ma ihe ọma ma ihe ọjọọ |
| Awo omoto ma ọ bụ Brakumu | Awo omoto ma ọ bụ Brakumu | Onye ọ bụla nwere (ma ọ bụ na-eweta) ihu ọma ya |
| Awoshe | Awoshe | Ihe niile nwere mmejọ, ezi ma ọ bụ ihe ọjọọ |
| Awoshie | Awoshie | ọ dị jụụ, udo, n'okpuru nchịkwa, wdg. |
| Ọzara | Ọzara | - |
| Bakoaso | Bakoaso | - |
| N'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-adịkarị | Banemu anya na mbia gba ọtọ | Ndị okenye ekwuola na ụmụaka anụ |
| Bangben | Bangben | Ha ga-enwe ike ọgwụgwụ ma ọ bụ ha ga-anwa (ma ha adaa) |
| A na-eji ya eme ihe | A na-eji ya eme ihe | Ọ bụ ndị maara gị kwuru (naanị enyi gị maara ihe nzuzo gị) |
| Bi awur'bi | Bi awur'bi | Kpachara anya n'ihe ị na-eme |
| Bin'ka | Bi mon ka | Atụkwasịghị ya obi kpamkpam |
| Bonyaŋso | Bonyaŋso | Ndị na-akwanyere ùgwù |
| Ọganihu | Boomaso nnana | - |
| Borɛ | Borɛ | Mmiri ozuzo |
| Onye isi Borɛ | Onye isi Borɛ | - |
| Borɛ ena ya | Borɛ ena ya | Chineke ya nke na-enye |
| Borɛ na | Borɛ na | - |
| Borɛ enyi-enchi | Borɛ enyi-enchi | - |
| Borɛ nke ahụ | Borɛ nke ahụ | Onyinye Chineke nyere |
| Borɛ masa alowe | Ebore masa alowe | Chineke enyeghị kpamkpam (ọ dịghị onye e kere zuru oke) |
| Borɛ walae | Borɛ walae | Chineke Dị Mma |
| Borɛ gol | Borɛ gol | Nke Chineke |
| Borɛ wu | Borɛ wu | Chineke ahụla |
| B'sha n'afọ | B'sha n'afọ | Ha hụrụ anyị n'anya |
| Chepura | Chepura | - |
| Daa Mato | Daa Mato | A pụghị ịgbanwe / tụfuo àgwà |
| Dambatu | K ful dey se na n'ehihie | Anyị bịara izute ọnwa |
| Dari | Dari | Ụmụ ejima (unisex, ya bụ, ụmụ nwanyị ma ọ bụ ụmụ nwoke nwere ike iji ya mee ihe) |
| Dariche | Dariche | - |
| Dokilebi | Dokilebi | N'ụzọ nkịtị ị kụrụ mkpụrụ ọjọọ; Ihe atụ - ị kụrụ ihe ị kụrụ |
| Ebanyepo | Ebanyepo | - |
| Ebo na-aga | Ebo na-aga | Ọ bụ ọnụ ụlọ ahụ kwuru |
| Edonbonɛ | Edonbonɛ | Gịnị ka ndị iro mere? (Onye iro nwere ike iche na ha na-ata gị ahụhụ mana Chineke agọziela gị) |
| Edonkufo | Edonkufo | Onye iro gị anọghị n'ebe dị anya |
| Ekomato | E ko ma gaa | Ọ dịghị onye na-abaghị uru |
| Ekone oto | Eko ne oto pied nba na fo | O mere onye tupu gị |
| Ekoso | Eko-so ni ba nyeti e-ko | N'ihi onye anyị nwere ndidi maka onye ọzọ |
| Ekumpo | Ekumpo | Onye Nchebe |
| Ekunfo | Ebore ekunfo | Chineke Onye Nchebe |
| Elempo | Elempo | Chineke Onye Dị Ike / Onye Dị Ike |
| Esapɔ | Esapɔ | Chineke Onye Na-enye ya |
| Ọ bụ ihe a na-eme n'ihi ya | Ọ bụ ihe a na-eme n'ihi ya | - |
| Oge | Ebore e-na awura keshekama | Chineke nwere ike ime ihe niile / Chineke nwere ike / Onye nwere ike |
| Ewanyɛ | Ihe a na-eme n'oge a | Onye a gọziri agọzi, a na-atụ anya ọtụtụ ihe |
| Ewale | Ebore wale | Chineke Dị Mma |
| Ihe ndị e ji eme ya | Ha abụọ n'ime m | - |
| Ewunio | Ewura mo nio | Nne Chief / Queen Mother |
| Ewuntomah | Ewura mo ruo mah | Aha onye isi sake |
| Ewura | Ewura | Onye isi |
| Eyri modon | Eyri modon ya kulɔ | Onye iro ahụ bụ ọrịa; Mmadụ enweghị onye iro ọ bụla ma e wezụga ọrịa |
| Foto | Foto | Ndị a gọziri agọzi |
| Ndị Gbead | Kashinteng desay na efe la ekilti | Eziokwu bụ mgbe niile |
| Gyem che | Gyem che | - |
| Gyɛma alela | Gye maashen nwere | Kwuo m nke ọma |
| Jinapor | Ji ne apor bomu so | Mmeri, ma merie ha |
| Gyeowo | Gyeowo | Agwọ Chineke na-achọ ihe dị anya |
| Kakore | Ebore ben nkore, ban lan n'gben | Ọbọ nke Chineke; ha ga-akụ ruo mgbe ike gwụrụ ha |
| Kanagboŋ | Kanagboŋ | Nnukwu ezinụlọ |
| Kanamo | Kanamo | Olee ezinụlọ / agbụrụ? |
| Kananmaluwe | Kananmaluwe | Ezinụlọ anaghị agwụ agwụ |
| Kasha | Kasha | Ịhụnanya |
| Keche e-basa | Keche e-basa | Ọ na-egbu mgbu ịbụ nwanyị |
| Kenyiti | Kenyiti | Ndidi |
| Keshie eko | Ndị ikom ki shie eko | Anaghị m asị onye ọ bụla |
| K'fantaŋ | Ebore bụrụ k'fantaŋ | Akwụkwọ Nsọ |
| Kginginfra | K'gin gyan fra boɔ ebo fuloŋ | Ụlọ ọjọọ ka mma karịa ụlọ ọ bụla |
| Koji | Bakra ko ne k'naŋ e sha fo | Ịba ọgaranya na ezinụlọ ga-achọ gị |
| Kowuribi | Ko wuuri bi | obere onyeisi |
| Kramoase | Kramoase | - |
| Kurabaso | Kurabaso | - |
| Kurayerito | Kurayerito | Nwee ike |
| Lempoche | Lempoche | Nwanyị nwere ikike |
| Lomashie | Lowu ma shen ne ba sa be gye bo komo | Ọnwụ anaghị ekwe ka anyị nwee obi ụtọ |
| Ogologo oge | Ogologo oge | Mee nke ọma / Bụlee ọrụ nke gị |
| Longesai | Ogologo oge a-nye | Mee ka ọ dị mma maka anyị |
| Maaman | Maaman | - |
| Mankpa | Mankpa | Ụmụ ejima (ụmụ nwanyị) |
| Ụmụ mmadụ | Ụmụ mmadụ | Mgbe nwanyị tụụrụ ime tupu ọ gaa (ma ọ bụ tupu ọ gaa, ma ọ bụ n'etiti ime) |
| Nlekọta | Nlekọta | Agaghị m echefu |
| Mapoche | Mapoche | Anaghị m akwalite |
| Masa-agben | Ebore masa agben | Chineke anaghị agwụ ike inye |
| Masape | Ebore masa n k pe | Chineke anaghị enye kpamkpam (ọ dịghị onye e kere n'ụzọ zuru oke) |
| Matuamo | Matuamo | Agaghị m enye nsogbu |
| Nefa | Nefa | Ngọzi |
| Njo amonchɛ | Njo amonchɛ | Ana m eche ụbọchị ahụ |
| Nkpamafo | Nkpa ma fo ne a mo | Ndụ ezughi ezu |
| Nndefeso | Ọṅụ na-aṅụ mmanya | Chineke na-ele (na-echebe) gị |
| Ntoba | Nn tutu ba | Nna m abịala (mlọ ụwa) |
| Obosu | Obosu | - |
| Okonfo | Ebore/enemu be kum fo | Chineke na-echebe gị |
| Owoshie | Owoshie | Ọ dị jụụ, dị jụụ. |
| Pumaya | Edon pu fa ya na | Onye iro gị anọghị n'ebe dị anya, ha ziri ezi "n'okpuru ụkwụ gị" |
| Safo | Ọ na-agba ụgbala | Chineke nyere gị (Chineke gọziri gị) |
| Samafon | Samafon | Echegbula onwe gị |
| Shuŋ nkpa | Shuŋ nkpa | Kpu (ekpere) maka ogologo ndụ |
| Techira | Techira | - |
| Titi aka | Fo bi titi e-ka | - |
| Yɔmba | Yɔmba | Gaa ma bịa (mlọ ụwa) |
Ihe odide
[dezie | dezie ebe o si]- Colin Painter, Gonja: ọmụmụ phonological na ụtọ asụsụ, Mahadum Indiana, 1970
Njikọ mpụga
[dezie | dezie ebe o si]- ComparaLex, nchekwa data na ndepụta okwu Gonja