Gaa na ọdịnaya

Ihe Na-esi ísì ụtọ

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ

 

Ihe na-esi ísì ụtọ n'ahịa dị n'etiti Agadir, Morocco
Ìgwè Ahịhịa na ihe na-esi ísì ụtọ nke India n'ime efere
Ahịa na-esi ísì ụtọ nke Saúde, São Paulo, Brazil

N'ihe gbasara nri, ihe na-esi ísì ụtọ bụ mkpụrụ, mkpụrụ osisi, mgbọrọgwụ, ogbugbo, ma ọ bụ ihe osisi ndị ọzọ a na-ejikarị eme ihe maka ụtọ ma ọ bụ agba nri. A na-amata ose site na ahịhịa, nke bụ akwụkwọ, okooko osisi, ma ọ bụ ogwe osisi e ji eme ihe maka ụtọ ma ọ bụ dị ka ihe ịchọ mma . Ngwa na ahịhịa bụ ihe na-eme ka ihe dị ụtọ sie ike. Mgbe ụfọdụ, a na-eji ngwa nri eme ihe n'ọgwụ, emume okpukpe, ihe ịchọ mma, ma ọ bụ mmepụta ihe na-esi ísì ụtọ. A na-ekewa ha n'ime ngwa nri, mkpụrụ ose, na ụdị ahịhịa.[1] Dịka ọmụmaatụ, a na-ejikarị vanilla eme ihe dị ka ihe e ji eme ihe na mmepụta ihe na-esi ísì ụtọ.[2] A naghị ewere ihe ndị na-eme ka ihe dị ụtọ sitere na osisi dị ka shuga dị ka ihe na-esi ísì ụtọ.

A pụrụ iji ihe na-esi ísì ụtọ mee ihe n'ụdị dị iche iche, gụnyere ọhụrụ, ihe zuru oke, kpọrọ nkụ, ihe a gweri egweri, ma ọ bụ ihe e si n'ime tincture wepụta. Usoro ndị a nwere ike ime tupu ere ihe na-esi ísì ụtọ, n'oge nkwadebe nri n'ime kichin, ma ọ bụ ọbụna n'elu tebụl mgbe a na-enye nri, dị ka ịgweri ose dị ka ihe na-esi ísì ụtọ. A naghị enweta ụfọdụ ihe na-esi ísì ụtọ ọhụrụ ma ọ bụ zuru oke, a na-azụtakwa ha n'ụdị ala. Enwere ike iji obere mkpụrụ, dị ka fennel na mustard, mee ihe ma n'ụdị ha niile ma ọ bụ dị ka ntụ ntụ.

Ngwa nri kpọrọ nkụ nwere ndụ kachasị ogologo, yabụ enwere ike ịzụta ya ma chekwaa ya n'ọtụtụ buru ibu, nke na-eme ka ọ dị ọnụ ala karịa otu nri. Ngwa nri ọhụrụ, dị ka ginger, na-adịkarị ụtọ karịa nke kpọrọ nkụ, mana ngwa nri ọhụrụ na-adị oke ọnụ ma na-adị mkpụmkpụ karịa.

Akwụkwọ nyocha nke afọ 2019 chọpụtara na ihe akaebe ahụike egosighi na ọtụtụ uru ahụike dị na ya, mana e kwuru na polyphenols dị na ihe na-esi ísì ụtọ nwere ike ịba uru.[3]

India na-enye aka na 75% nke mmepụta ose zuru ụwa ọnụ.[4] Nke a na-egosipụta omenala site na nri ya. N'akụkọ ihe mere eme, azụmaahịa ose na-etolite na mpaghara India niile yana na East Asia na Middle East . Ọchịchọ Europe maka ose so n'ihe ndị metụtara akụ na ụba na omenala nke gbara ume ka a nyochaa ihe n'oge mbụ nke oge a.

Nkọwa

[dezie | dezie ebe o si]

Ọ bụ ezie na nkọwapụta ose siri ike, nkọwa dị iche iche na-ekpuchi ọtụtụ akụkụ a na-ahụkarị. Otu n'ime akụkụ ndị a bụ isi iyi ihe na-esi ísì ụtọ: Oxford English Dictionary (OED) na-akọwa isi iyi ya dị ka akwụkwọ nri, ebe Redgrove (1933) na-akọwakarị akụkụ nke osisi ahụ, ọkachasị mgbọrọgwụ, rhizome, okooko osisi, mkpụrụ osisi, mkpụrụ na ogbugbo mgbe ha kpọrọ nkụ, n'adịghị ka akụkụ ahịhịa nke mejupụtara ahịhịa. Oxford Companion to Food na-ama aka na echiche ahụ na ose sitere na osisi bụ iwu siri ike, na-atụ aka na a na-amata ambergris dị ka ose n'agbanyeghị na anụmanụ sitere na ya.[5]

Akụkụ ọzọ bụ isi iyi ala: OED na-akọwapụta na ihe na-esi ísì ụtọ sitere na mpaghara okpomọkụ, ebe The Oxford Companion to Food na-enye ihe atụ nke mkpụrụ caraway dị ka ihe na-egosi na ihe na-esi ísì ụtọ nwere ike ịpụta site na mpaghara okpomọkụ. Echiche na ihe na-esi ísì ụtọ sitere na okpomọkụ bụ akụkọ ihe mere eme: a ghọtara "ihe na-esi ísì ụtọ" na mbụ dị ka ụdị ngwaahịa sitere na Ọwụwa Anyanwụ. Ka ndị Europe zutere Amerịka, na-amalite mgbanwe Columbian, ihe ọ pụtara gbasaa iji jide ihe na-esi ísì ụtọ ọhụrụ, ihe ọ pụtara mesịkwara gbanwee ọzọ iji zoo aka na ojiji nri. Mmepe akụkọ ihe mere eme a emeela ka ụfọdụ ihe ndị sitere na nri Europe dị ka galik na horseradish ghara ịbụ ihe na-esi ísì ụtọ n'agbanyeghị na ha na-ekerịta ọtụtụ ihe.[5]

Akụkọ ihe mere eme

[dezie | dezie ebe o si]

Akụkọ ihe mere eme mbụ

[dezie | dezie ebe o si]

Nnyocha ihe ochie banyere ojiji ngwa ngwa ose siri ike, ebe ọ bụ na e ji obere ihe ose mee ihe, na-ahapụkwa ihe fọdụrụnụ ole na ole echekwara.[5]

Azụmahịa ihe na-esi ísì ụtọ malitere n'ofe kọntinent India[6] na Middle East ka ọ na-erule afọ 2000 Tupu Oge Anyị, site na iji sinamọn na ose ojii, nakwa na East Asia site na iji ahịhịa na ose. Ndị Ijipt jiri ahịhịa mee nri na mummification. Ọchịchọ ha maka ihe na-esi ísì ụtọ na ahịhịa ndị ọzọ nyeere aka kwalite azụmaahịa ụwa.

E jiri cloves mee ihe na Mesopotemia n'afọ 1700 Tupu Oge Anyị. Ihe ndekọ mbụ e dere banyere ihe na-esi ísì ụtọ sitere na omenala ndị Ijipt oge ochie, ndị China, na ndị India. Ebers Papyrus nke Ijipt oge ochie nke malitere na 1550 Tupu Oge Anyị na-akọwa ihe dị ka narị asatọ nke ọgwụ ahịhịa dị iche iche na ọtụtụ usoro ọgwụgwọ.[7]

Site na 1000 Tupu oge anyị eruo, e nwere ike ịchọta usoro ọgwụgwọ dabere na ahịhịa na China, Korea, na India.[8] Ojiji mbụ jikọtara ya na anwansi, ọgwụ, okpukperechi, ọdịnala, na nchekwa.[9]

Ndị ahịa Indonesịa na-agagharị na Chaịna, India, Middle East, na ụsọ oké osimiri ọwụwa anyanwụ Afrịka. Ndị ahịa Arab na-eme ka ụzọ ndị dị n'Etiti Ọwụwa Anyanwụ na India dị mfe. Nke a mere ka obodo ọdụ ụgbọ mmiri Ijipt bụ́ Alexandria bụrụ ebe azụmaahịa isi maka ihe na-esi ísì ụtọ. Ihe kacha mkpa a chọpụtara tupu azụmaahịa ihe na-esi ísì ụtọ nke Yurop bụ ifufe mmiri ozuzo (40 OA). Ịkwọ ụgbọ mmiri site n'aka ndị na-akọ ihe na-esi ísì ụtọ nke Ọwụwa Anyanwụ gaa n'aka ndị na-azụ ahịa na Western Europe ji nwayọọ nwayọọ dochie ụzọ ihe na-esi ísì ụtọ nke ndị njem Arab nke Middle East na-emebu.[9]

Ihe na-esi ísì ụtọ pụtara ìhè nke ukwuu n'ụwa ochie nke na a kpọtụrụ aha ha n'Agba Ochie . Na Jenesis, ụmụnne ya rere Josef ka ọ bụrụ ohu nye ndị na-ere ihe na-esi ísì ụtọ. Na Ọpụpụ, a kọwara manna dị ka nke yiri coriander n'ọdịdị. Na Abụ nke Solomọn, nwoke na-akọ akụkọ ahụ tụnyere onye ọ hụrụ n'anya na ọtụtụ saffron, sinamọn, na ihe na-esi ísì ụtọ ndị ọzọ.[10]

Ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme kwenyere na a malitere ịkụ nutmeg, nke sitere na agwaetiti Banda dị na Ndịda Ọwụwa Anyanwụ Eshia, na Yuropu na narị afọ nke isii Tupu Oge Anyị.[11] Ndị Rom nwere cloves na narị afọ nke mbụ OA, dịka Pliny the Elder si dee banyere ha.[12]

Oge Ụwa Na-emepechabeghị Anya

[dezie | dezie ebe o si]
"Mullus" na-ewe ose. Ihe osise sitere na mbipụta French nke The Travels of Marco Polo.

Ngwa nri so n'ime ngwaahịa ndị a kacha achọ ma dị oke ọnụ ahịa na Yuropu n'oge etiti, nke a na-ahụkarị bụ ose ojii, sinamọn (na cassia ọzọ dị ọnụ ala), cumin, nutmeg, ginger, na klọvụ . N'ihi isi ozizi nke ihe ọchị nke ọgwụ oge ochie, ngwa nri na ahịhịa dị mkpa iji dozie "ihe ọchị" na nri,[13] kwa ụbọchị maka ahụike dị mma n'oge ọrịa na-efe efe na-aga n'ihu. Na mgbakwunye na ịbụ ndị na-eji ọgwụ oge ochie na-achọ, ndị isi Europe chọkwara ngwa nri n'oge etiti, na-ekwere na ihe na-esi ísì ụtọ sitere na ya na njikọ ya na "paradise".[14] Ihe atụ nke ọchịchọ ndị ọgaranya Europe maka ihe na-esi ísì ụtọ sitere n'aka Eze Aragon, onye tinyere nnukwu ego n'ịbubata ihe na-esi ísì ụtọ na Spen na narị afọ nke 12. Ọ na-achọ kpọmkwem ihe na-esi ísì ụtọ iji tinye na mmanya ma ọ bụghị naanị ya n'etiti ndị eze Europe n'oge ahụ nwere ọchịchọ dị otú ahụ maka ihe na-esi ísì ụtọ.[15]

A na-esi n'ugbo dị n'Eshia na Afrịka ebubata ihe na-esi ísì ụtọ niile, nke mere ka ha dị oke ọnụ. Site na narị afọ nke 8 ruo narị afọ nke 15, Republic of Venice nwere naanị azụmaahịa ihe na-esi ísì ụtọ na Middle East, na-eji ọnọdụ a achị mba ndị gbara ya gburugburu na mba ndị dị n'akụkụ mmiri nke Itali na steeti obodo. Azụmahịa ahụ mere ka mpaghara ahụ baa ọgaranya. A na-eme atụmatụ na ihe dị ka tọn 1,000 nke ose na tọn 1,000 nke ọtụtụ ihe ndị ọzọ a na-esi ísì ụtọ na Western Europe kwa afọ n'oge Ọgwụgwụ Oge Ochie. Uru nke ngwaahịa ndị a bụ nhata nke ọka kwa afọ maka nde mmadụ 1.5.[16] Nke kachasị pụrụ iche bụ saffron, nke e ji mee ihe dịka agba odo odo na-acha ọbara ọbara na-acha odo odo ma e jiri ya mee ihe maka ụtọ ya. Ihe ndị na-esi ísì ụtọ ndị a na-adịghị ahụkebe na nri Europe gụnyere mkpụrụ osisi paradaịs, nke bụ ihe ikwu nke cardamom nke nọchirikarị ose n'oge nri ndịda French nke oge ochie, yana ose ogologo, mace, spikenard, galangal, na cubeb.

Oge mmalite nke oge a

[dezie | dezie ebe o si]

Ndị njem si Spen na Portugal nwere mmasị ịchọ ụzọ ọhụrụ iji zụọ ahịa ihe na-esi ísì ụtọ na ngwaahịa ndị ọzọ bara uru sitere na Eshia. Njikwa ụzọ azụmaahịa na mpaghara ndị na-emepụta ihe na-esi ísì ụtọ bụ isi ihe mere onye ọkwọ ụgbọ mmiri Portuguese bụ Vasco da Gama ji ụgbọ mmiri gaa India na 1499.[17] Mgbe da Gama chọpụtara ahịa ose na India, o nwere ike inweta ose na ọnụ ahịa dị ala karịa nke Venice chọrọ.[18] N'otu oge ahụ, Christopher Columbus si New World lọta. Ọ kọọrọ ndị na-etinye ego ihe na-esi ísì ụtọ ọhụrụ dị ebe ahụ.[a]

Isi ihe ọzọ na-akpata asọmpi n'ahịa ose n'oge narị afọ nke 15 na nke 16 bụ ndị Ragusan si mba Dubrovnik nke dị na ndịda Croatia. Ọganihu agha nke Afonso de Albuquerque (1453–1515) nyere ndị Portugal ohere ịchịkwa ụzọ mmiri na-aga India. Na 1506, o weghaara agwaetiti Socotra n'ọnụ Oké Osimiri Uhie, na 1507, Ormuz na Ọwara Oké Osimiri Persia . Kemgbe ọ ghọrọ osote onye Indies, o weghaara Goa na India na 1510, na Malacca na Ala Malay na 1511. Ndị Portugal nwere ike ịzụ ahịa ozugbo na Siam, China, na Agwaetiti Maluku.

Site na nchọpụta nke Ụwa Ọhụrụ, e nwetara ngwa nri ọhụrụ, gụnyere allspice, ose chili, vanilla, na chocolate . Mmepe a mere ka azụmaahịa ngwa nri, nke ndị Amerịka dịka ndị na-abịa n'oge na-adịghị anya na ngwa nri ọhụrụ ha, baa uru ruo narị afọ nke 19.[19]

ọrụ

[dezie | dezie ebe o si]
Chili powder, mustard seeds, turmeric powder, cumin seeds
Turmeric ntụ, mkpụrụ mustard, chilli ntụ, mkpụrụ cumin

A na-ejikarị ihe na-esi ísì ụtọ eme ihe dị ka ihe na-esi ísì ụtọ nri ma ọ bụ iji mepụta ụdị dị iche iche.[20] A na-ejikwa ha eme ihe na-esi ísì ụtọ maka ihe ịchọ mma na ihe nsure ọkụ na-esi ísì ụtọ. N'oge dị iche iche, e ji ọtụtụ ihe na-esi ísì ụtọ eme ihe n'ọgwụ ahịhịa . N'ikpeazụ, ebe ọ bụ na ha nwere ike ịdị oke ọnụ, dị ụkọ na ihe ndị pụrụ iche, oriri ha a na-ahụkarị abụrụla ihe nnọchianya nke akụnụba na ọkwa mmekọrịta mmadụ na ibe ya.[21]

Nkwupụta ndị na-echekwa ihe

[dezie | dezie ebe o si]

Page Templeeti:Quote box/styles.css has no content.  A na-ekwukarị na e ji ihe na-esi ísì ụtọ eme ihe dị ka ihe nchekwa nri ma ọ bụ iji kpuchie uto anụ mebiri emebi, karịsịa n'oge Europe nke oge etiti.[22] Nke a bụ ụgha.[21] N'eziokwu, ihe na-esi ísì ụtọ adịghị arụ ọrụ dị ka ihe nchekwa ma e jiri ya tụnyere nnu, ise siga, ịcha mkpụrụ, ma ọ bụ ịkpọ nkụ, ha adịghịkwa arụ ọrụ nke ọma n'ikpuchi uto anụ mebiri emebi.[21] Ọzọkwa, ihe na-esi ísì ụtọ dị oke ọnụ mgbe niile: na Oxford nke narị afọ nke 15, otu ezi zuru oke na-efu ihe dị ka otu paụnd nke ose kachasị ọnụ ala, ose.[21] Enweghịkwa ihe akaebe na e ji ya eme ihe dị otú ahụ site n'akwụkwọ nri nke oge a: "Akwụkwọ nri ochie na-eme ka o doo anya na e jighị ihe na-esi ísì ụtọ mee ihe nchekwa. Ha na-atụ arokarị itinye ihe na-esi ísì ụtọ na njedebe nke usoro nri, ebe ha enweghị ike inwe mmetụta nchekwa ọ bụla.[23] N'ezie, Cristoforo di Messisbugo tụrụ aro na narị afọ nke 16 na ose nwere ike ime ka mmebi ngwa ngwa.[23]

Ọ bụ ezie na ụfọdụ ihe na-esi ísì ụtọ nwere ihe ndị na-egbu nje n'ime vitro,[24] ose—ihe a na-ahụkarị n'ọtụtụ—adịghị arụ ọrụ nke ọma, n'agbanyeghị nke ahụ, nnu dị ọnụ ala karịa ya dịkwa irè karịa.

Nchịkọta na ụdị

[dezie | dezie ebe o si]
Efere Ahịhịa na ihe na-esi ísì ụtọ nke India

Ahịhịa na ihe na-esi ísì ụtọ

[dezie | dezie ebe o si]

Ihe ndabere nke osisi

[dezie | dezie ebe o si]

 

Ngwakọta ihe ndị a na-ahụkarị

[dezie | dezie ebe o si]

Njikwa

[dezie | dezie ebe o si]
Ebe a na-edebe ihe ndị na-esi ísì ụtọ maka kichin ụlọ na Canada ma ọ bụ na United States
Ihe igwe ihe ose

Ngwa e ji asụ ihe na-esi ísì ụtọ bụ ngwa e ji asụ ihe na-esi ísì ụtọ. Ngwa ndị na-anaghị arụ ọrụ nke ọma ugbu a na-adịkarị: enwere ike iji obere ihe e ji asụ ihe na-esi ísì ụtọ ma ọ bụ obere ihe e ji asụ ihe na-esi ísì ụtọ; igwe e ji asụ kọfị bara uru maka nnukwu ego. Ngwa e ji asụ ihe dị ka ose ojii nwere ike ịchekwa ya n'ime igwe e ji asụ ihe ma ọ bụ igwe e ji asụ ihe.

A na-enweta ụtọ ose site na ngwakọta (mmanụ ndị na-adịghị agbanwe agbanwe) nke na-eme ka oxidize ma ọ bụ gbapụ mgbe ikuku batara. Ịgweri ose na-eme ka elu ya dịkwuo elu nke ukwuu, ya mere ọ na-eme ka ọnụego oxidation na evaporation dịkwuo elu. Ya mere, a na-eme ka ụtọ ahụ dịkwuo elu site n'ịchekwa ose dum ma na-egweri ya mgbe ọ dị mkpa. Ndụ nchekwa nke ose kpọrọ nkụ dị ihe dị ka afọ abụọ; nke ose a gweri ihe dị ka ọnwa isii. "Ndụ ụtọ" nke ose a gweri ihe nwere ike ịdị mkpụmkpụ karịa. A na-echekwa ose a gweri ihe ka mma ichekwa ya n'ebe ìhè na-adịghị.

Ụfọdụ ihe na-esi ísì ụtọ dị na ose na-agbaze na mmiri; ọtụtụ na-agbaze na mmanụ ma ọ bụ abụba. Dịka iwu n'ozuzu, ụtọ sitere na ose na-ewe oge iji tinye n'ime nri ahụ, yabụ a na-etinye ose n'oge nkwadebe. Nke a dị iche na ahịhịa ndị a na-etinyekarị n'oge nkwadebe.

Mmetụta Salmonella

[dezie | dezie ebe o si]

Nnyocha nke Ụlọ Ọrụ Nri na Ọgwụ nke na-ebuga ihe na-esi ísì ụtọ gaa mba Amerịka n'afọ ego 2007-2009 gosiri na ihe dị ka 7% nke mbupu ndị ahụ bụ nje bacteria Salmonella merụrụ ahụ, ụfọdụ n'ime ha anaghị anabata ọgwụ nje.[25] Ebe ọ bụ na a na-esi ọtụtụ ihe na-esi ísì ụtọ tupu e nye ha nri, nje Salmonella anaghị enwe mmetụta ọ bụla, mana a na-erikarị ụfọdụ ihe na-esi ísì ụtọ, karịsịa ose, ma na-adị na tebụl maka ojiji dị mma. Mbupu sitere na Mexico na India, bụ́ isi na-emepụta ihe, bụ ndị a na-emekarị ka ha merụọ ahụ.[26] A na-ekwu na radieshon nri na-ebelata ihe egwu a.[27][28]

Mmepụta

[dezie | dezie ebe o si]
Ihe na-esi ísì ụtọ na ahịhịa n'otu ụlọ ahịa dị na Goa, India
Mba Ndị Na-emepụta Ihe Na-esi ísì ụtọ (na metric ton)
Ọnọdụ Mba 2010 2011
1 India 1,474,900 1,525,000
2 Bangladesh 128,517 139,775
3 Turkey 107,000 113,783
4 China 90,000 95,890
5 Pakistan 53,647 53,620
6 Iran 18,028 21,307
7 Nepal 20,360 20,905
8 Colombia 16,998 19,378
9 Etiopia 27,122 17,905
10 Sri Lanka 8,293 8,438
- Ụwa 1,995,523 2,063,472
Ebe e si nweta ya: UN Food & Agriculture Organization[29]

Nhazi

[dezie | dezie ebe o si]

Òtù Mba Nile Maka Nhazi Ihe Na- eme Ka A Na-ahụ Maka Ngwakọta na Ngwakọta Ihe Na-esi ísì ụtọ, tinyere ihe mgbakwunye nri ndị metụtara ya, dịka akụkụ nke usoro nhazi mba ụwa maka ọkọlọtọ 67.220.[30]

Ihe ngosi

[dezie | dezie ebe o si]

Hụkwa

[dezie | dezie ebe o si]

 

  • Ngwakọta ihe na-esi ísì ụtọ (ihe na-esi ísì ụtọ), usoro esi ewepụta mmanụ dị mkpa site na ngwa nri niile
  • Ite ose na ihe na-esi ísì ụtọ e ji esi nri tupu e sie ya

Ihe edeturu

[dezie | dezie ebe o si]

Edensibịa

[dezie | dezie ebe o si]
  1. ↑ Spice and herb | Types, Uses, & Facts | Britannica (en). www.britannica.com (2024-03-08). Retrieved on 2024-04-09.
  2. ↑ Ahmad (2020). "Vanilla", Medicinal Plants of South Asia, 657–669. DOI:10.1016/B978-0-08-102659-5.00048-3. ISBN 978-0-08-102659-5. 
  3. ↑ Vázquez-Fresno (22 May 2019). "Herbs and Spices - Biomarkers of Intake Based on Human Intervention Studies – A Systematic Review". Genes and Nutrition 14 (18). DOI:10.1186/s12263-019-0636-8. PMID 31143299. 
  4. ↑ Spices Board. www.indianspices.com. Retrieved on 2024-07-20.
  5. ↑ Moore (2013). "The archaeology of food", in Albala: Routledge International Handbook of Food Studies. Oxford & New York: Routledge. ISBN 978-0-415-78264-7. 
  6. ↑ Steven E. Sidebotham (May 7, 2019). Berenike and the Ancient Maritime Spice Route. Univ of California Press. ISBN 978-0-520-30338-6. Retrieved on April 13, 2019. 
  7. ↑ Woodward (2003). "Herbs and Spices", in Katz: Encyclopedia of Food and Culture. Charles Scribner's Sons, 187–195. 
  8. ↑ Sonal Dubey (2017). "Indian Spices and their medicinal value". Indian Journal of Pharmaceutical Education and Research 51 (3s2): s330–s332. DOI:10.5530/ijper.51.3s.41. Retrieved on 27 July 2025. 
  9. 1 2 Murdock (2001). A Busy Cook's Guide to Spices: How to Introduce New Flavors to Everyday Meals. Bellwether Books. ISBN 978-0-9704285-0-9. 
  10. ↑ Bible Gateway passage: Song of Songs 4:14 - New International Version (en). Bible Gateway. Retrieved on 2025-03-22.
  11. ↑ Burkill (1966). A Dictionary of the Economic Products of the Malay Peninsula. Kuala Lumpur: Ministry of Agriculture and Co-Operatives. 
  12. ↑ Duke (2002). CRC Handbook of Medicinal Spices. CRC Press. ISBN 978-1-4200-4048-7. Retrieved on May 9, 2017. 
  13. ↑ Linda Civitello (2007). Cuisine and culture: a history of food and people. John Wiley and Sons. ISBN 0-471-74172-8. 
  14. ↑ Schivelbusch, Wolfgang (1992). Tastes of paradise : a social history of spices, stimulants, and intoxicants. Pantheon Books. ISBN 0-394-57984-4. OCLC 24702170. 
  15. ↑ Freedman (June 5, 2015). "Health, wellness and the allure of spices in the Middle Ages". Journal of Ethnopharmacology 167: 47–53. DOI:10.1016/j.jep.2014.10.065. PMID 25450779. 
  16. ↑ Adamson, Melitta Weiss (2004). Food in Medieval Times. Westport, Conn: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-32147-4. Retrieved on 2026-04-01. 
  17. ↑ Gantzer (2014). SpiceStory. Spices Board of India. ISBN 9789383098385. 
  18. ↑ Freedman (June 5, 2015). "Health, wellness and the allure of spices in the Middle Ages". Journal of Ethnopharmacology 167: 47–53. DOI:10.1016/j.jep.2014.10.065. PMID 25450779. Freedman, Paul (June 5, 2015). "Health, wellness and the allure of spices in the Middle Ages". Journal of Ethnopharmacology. Potent Substances: On the Boundaries of Food and Medicine. 167: 47–53. doi:10.1016/j.jep.2014.10.065. PMID 25450779.
  19. ↑ Mariners Weather Log Vol. 52, No. 3, December 2008. www.vos.noaa.gov. Retrieved on 2024-10-07.
  20. ↑ Dennett. "How a full spice cabinet can keep you healthy", The Washington Post, January 26, 2017. Retrieved on August 12, 2022.
  21. 1 2 3 4 Paul Freedman, Out of the East: Spices and the Medieval Imagination, 2008, ISBN 9780300151350, p. 2-3
  22. ↑ Thomas (June 2012). "Can we understand modern humans without considering pathogens?: Human evolution and parasites". Evolutionary Applications 5 (4): 368–379. DOI:10.1111/j.1752-4571.2011.00231.x. PMID 25568057. 
  23. 1 2 Michael Krondl, The Taste of Conquest: The Rise and Fall of the Three Great Cities of Spice, 2007, ISBN 9780345480835, p. 6
  24. ↑ Shelef (1984). "Antimicrobial Effects of Spices". Journal of Food Safety 6 (1): 29–44. DOI:10.1111/j.1745-4565.1984.tb00477.x. 
  25. ↑ Van Dorena (June 2013). "Prevalence, serotype diversity, and antimicrobial resistance of Salmonella in imported shipments of spice offered for entry to the United States, FY2007–FY2009". Food Microbiology 34 (2): 239–251. DOI:10.1016/j.fm.2012.10.002. PMID 23541190. Retrieved on June 16, 2019. 
  26. ↑ Gardiner Harris. "Salmonella in Spices Prompts Changes in Farming", The New York Times, August 27, 2013. Retrieved on August 28, 2013.
  27. ↑ Calucci (2003). "Effects of gamma-irradiation on the free radical and antioxidant contents in nine aromatic herbs and spices.". Journal of Agricultural and Food Chemistry 51 (4): 927–34. DOI:10.1021/jf020739n. PMID 12568551. 
  28. ↑ Myths about Food Irradiation (en). Center for Consumer Research (June 28, 2017). Archived from the original on July 30, 2022. Retrieved on July 30, 2022.
  29. ↑ Production of Spice by countries. UN Food & Agriculture Organization (2011). Archived from the original on July 13, 2011. Retrieved on December 20, 2013.
  30. ↑ 67.220: Spices and condiments. Food additives. International Organization for Standardization (2009). Archived from the original on June 6, 2011. Retrieved on April 23, 2009.

Ebe e si nweta ya

[dezie | dezie ebe o si]

Ịgụ ihe ọzọ

[dezie | dezie ebe o si]

Akwụkwọ

[dezie | dezie ebe o si]

Njikọ mpụga

[dezie | dezie ebe o si]
  •  
  •  
  •  

Templeeti:Herbs & spicesTempleeti:CuisineTempleeti:Non-timber forest products

Ewepụtara site na "https://ig.wikipedia.org/w/index.php?title=Ihe_Na-esi_ísì_ụtọ&oldid=706029"