Laiphadibi
Laiphadibi ( ), makwaara dị ka Laiphadabi ( ) ma ọ bụ Laidhibi ( ) ma ọ bụ Laidhabi ( ) ma ọ bụ Laidhi ( ), [1] na-ezo aka na omenala Meitei ụmụ bebi ejiri aka mee, nke a na-ejikarị akwa na ahịhịa. Ọ bụ otu n'ime ọmarịcha ọrụ aka Meitei. Ụmụ bebi ndị a na-arụ ọrụ dị mkpa na akụkụ dị iche iche nke omenala Meitei, gụnyere ma ọ bụghị nanị na egwu Meitei , ememe Meitei, akụkọ ọdịnala Meitei, akụkọ ọdịnala Meitei, Meitei History, Meitei Literature, Meitei mythology, Meitei ilu, omenala Meitei okpukpe ( Sanamahism2 ) [2] [3]
Ụmụ bebi Meitei ọdịnala ndị a, ma ọ bụ laịdhibi, na-amalite dị ka ihe egwuregwu ụmụaka mana ha na-aghọkwa akụkụ dị mkpa nke emume. A na-emeso ha dị ka a ga-asị na ha bụ mmụọ dị ndụ, nwere mmetụta nke onwe ha, na-ezo aka na ha dị ka 'Ita' ( ), nke pụtara 'nwoke nwanyị'. [2] [3] [4]
Ụmụ bebi laịdhibi agbanweela nke ukwuu kemgbe e ji akwa ochie mee ya. Nsụgharị mbụ ndị e rere ere na-eyi tonga- phanek na lai-phi (uwe e zubere maka chi). Mgbe e mesịrị, ụmụ bebi na-eyi obere potloi na-enweghị ihe ịchọ mma. Ugbu a, ụmụ bebi n'ahịa na-eṅomikarị uwe na ihe ịchọ mma sitere na ịgba egwú raslila. Nwa bebi dị mfe abanyela na nke zuru oke, na-eyi potloi na boswan. [2] [5]
Ụmụ bebi Koktumbi, nke nwere akwa mkpuchi na-enweghị atụ, na-ewu ewu karịsịa na ndị njem nleta na-eleta Manipur. Ụmụ bebi ndị a nwere okpu conical n'isi kama ntutu isi ma ọ bụ ihe ịchọ mma ndị ọzọ. Ha bụ ndị pụrụ iche ma bụrụ ndị a ma ama n'ihi ịgba egwú raslila. [2]
Mgbe ndị Britain bịara na Manipur na njedebe narị afọ nke 19, ha chọpụtara ọrụ aka obodo, na ụmụ bebi Meitei omenala bụ ụfọdụ n'ime ihe mbụ ha weghaara. Ka oge na-aga, nwa bebi ahụ gbanwere site na ịbụ akụkụ dị mkpa nke ememe okpukpe na ihe egwuregwu ụmụaka na-eme ihe ngosi na ihe ncheta . [2] [6]
Ịkwụsị mmekọrịta ahụ
[dezie | dezie ebe o si]Mgbe nwata ahụ tolitere ma kwụsị iso ndị laịdhibi na-egwu egwu, oge eruola ka ọ dị mma. A tụpụghị laịdhibi, kama e nyere nwanne ya tọrọ ma ọ bụ lie ya n'okpuru osisi banana. Ọ dị mkpa ịkwụsị njikọ ahụ nke ọma. [2]
Kwesịrị ịkwanyere ugwu
[dezie | dezie ebe o si]Taa, ụmụaka nwere ọtụtụ nwa bebi karịa ka ha nwere ike iji egwu egwu. A na-atụgharịkarị nwa bebi ahụ gburugburu, na-efunahụ ogwe aka ha ma ọ bụ isi, nke na-eme ka ndị okenye na-abara nwa ahụ mba maka enweghị mmasị na enweghị obiọma. Nke a na-eme n'ihi na ndị mmadụ kwenyere na laịdhibis bụ mmụọ dị ndụ na ekwesịrị ka a na-akwanyere ya ùgwù. [2] [4] [5]
Ọdịdị na ihe
[dezie | dezie ebe o si]N'oge gara aga, ụmụaka ma ọ bụ ndị okenye na-eme laịdhibi n'ụlọ maka egwuregwu kwa ụbọchị, na-eji akwa ochie ma ọ bụ akwa akwa sitere n'aka ndị na-akwa akwa obodo. Laịdhibi anaghị enwekarị ọdịdị ihu ọ bụla. Kama nke ahụ, a na-eji eri mara mma na-agba n'ihu n'ihu gosi ihu ha. [2] [6]
Ụmụ bebi ndị ọkachamara mere nwere atụmatụ doro anya. Ihu ha na-abụkarị okirikiri, ikekwe n'ihi na a na-ahụ ihu okirikiri ka ọ kacha mara mma. A na-eji eri ojii dụkọta anya na nku anya, bụ́ nke a na-ejikwa ntutu isi, imi na egbugbere ọnụ na-acha uhie uhie. A na-eji ákwà ọcha na-acha ọcha mee ihu, isi na-ejukwa akwa ákwà. Ejiri ahịhịa mee ogwe aka na ahụ nke nwa bebi ahụ. Ụmụ bebi ndị a enweghị ụkwụ ma guzoro na potloi ha (uwe ala e ji achọ mma). [2] [6]
Iji mee laịdhibi, mmadụ chọrọ akwa dị iche iche na agba dị iche iche - owu na-acha ọcha na-acha ọcha maka ihu, velvet maka uwe elu, akwa na-egbuke egbuke maka potloi (uwe ala), beads mara mma na ihe na-egbuke egbuke maka ịchọ mma, akwa zari maka boswan (akwa na-egbuke egbuke n'úkwù), ụgbụ ma ọ bụ ihe na-ahụ maka ákwà mkpuchi, ọla, laces, na ihe eji eme ihe. Mmadụ chọkwara agịga, eri, wires metal, gluu, stapler, na mkpa. A na-eji igbe kaadiboodu ochie, nke a zụtara na nnukwu, na-eme ntọala maka potloi. Ọ bụrụ na onye ahịa ahụ dị njikere ịkwụ ụgwọ karịa, enwere ike ịme potloi site na roba, nke siri ike karị. [2] [3] [6]
A na-ejukwa isi ụmụ bebi ndị ahụ nkịrịka, aka na ahụ ha bụ ahịhịa ahịhịa. Enwere ike iji nwa bebi chọọ mma dị iche iche dabere na ihe onye ahịa chọrọ na ego ole ha dị njikere ịkwụ. Ime anya bụ akụkụ kacha sie ike n'ihi na ọ dị ha mkpa ile anya otu. Anya, nku anya, imi, na ọnụ na-ada n'ihu. A na-eme ntutu dị iche iche wee jikọta ya na isi. Mgbe emechara ahụ ahụ, ndị na-eme ya na-eji akwa akwa na akwa akwa chọọ ụmụ bebi ndị ahụ mma. Laịdhibis, bụ ebe a na-ejikọta ihe ịchọ mma ma ọ bụ stapled, dị ọnụ ala karịa ebe a na-akwa ihe ịchọ mma. [2] [3] [6]
Ọzọ, a na-adụkọta boswan n'úkwù ka ọ pụta ìhè. A na-emekwa ihe olu, ọla ntị, na mkpuchi site na ịtinye ha na nwa bebi ahụ. [2] [6] [5]
N'adịghị ka ụmụ bebi ndị a na-ejikarị eme ihe, ndị a na-eji eme ememe na okpukpe enweghị ihu ma ọ bụ ntutu isi, ha anaghịkwa eyi uwe mara mma. E ji akwa ọcha mee ha. Iwu ndị a laghachiri n'oge a na-enweghị agịga ma ọ bụ ihe ịchọ mma, ha anọwokwa otu ihe ruo ọtụtụ narị afọ. [2] [6] Nke a bụ echiche na-atụ ụjọ nye ụmụaka na obodo Meitei. Ndị okenye na-ejikarị ịdọ aka ná ntị a eme ihe mgbe ọ bụla ụmụaka hapụrụ ụmụ bebi ha gbasasịa ma ha gwuo egwu. [2] [7]
Akụkọ ifo
[dezie | dezie ebe o si]Enwere akụkọ ifo Meitei ama ama na Manipur akpọrọ 'Ita Laiphadibee' ( ) banyere otu nwa agbọghọ nke ya na laịdibi ya na-akpa. Mgbe o toruru ịlụ di ma ọ bụ nwunye wee pụọ, ma nwa agbọghọ ahụ na ndị laịdhibi ya nwere mwute. Iji gosi obi ekele ya maka ịhụnanya nwa agbọghọ ahụ, ndị laịdhibi nyere ya ọchịchọ: ikike ịghọta asụsụ ụmụ anụmanụ. [2]
N'abalị agbamakwụkwọ ya, nwa agbọghọ ahụ nụrụ ka nkịta ọhịa na-ekwu banyere otu nwoke nwụrụ anwụ na-ese n'elu osimiri, yi mgbanaka anwansi. Nkịta ahụ kwuru na onye ọ bụla nwere mgbanaka ahụ agaghị enwe nsogbu na ndụ. Nwatakịrị nwanyị ahụ kpebiri ịga chọọ ozu ahụ, n’amaghị na di ya na-eso ya. Ahụ ahụ anọwo na mmiri ruo ogologo oge, mkpịsị aka ya fụrụ akpụ. Nwatakịrị nwanyị ahụ gbalịsiri ike iwepụ mgbanaka ahụ, ya mere o ji ákwà kpuchie mkpịsị aka ya ma wepụ ya. Di-ya, onye huru ihe a na nzuzo, chere na ọ bu dibia, we kọrọ ya nye eze. A kpọrọ di na nwunye ahụ n'ụlọikpe. Ebe ahụ jụrụ ịkpọghachi ya, ma tupu eze emee mkpebi, otu uka malitere ịpụ n'osisi dị nso. Eze wee jụọ nwaanyị ahụ ihe nkịrị na-ekwu. Ọ gwara ya na e nwere akụ̀ e liri n’okpuru osisi ahụ, bụ́ nke mechara bụrụ eziokwu. [2]
Eze we luru nwayi ahu, me ya eze-nwayi, ala-eze we di nma. Omume nke akụkọ ahụ bụ na ndị laịdhibis na-elekọta ndị enyi ha bụ mmadụ ma, ọ bụrụ na a na-emeso ha n'ụzọ nkwanye ùgwù, nwere ike iweta ọganihu. [2]
Na omume mmekọrịta ọha na eze
[dezie | dezie ebe o si]Dị ka akụkọ ifo si kwuo, ọ bụrụ na etinyere nwa bebi Meitei ma ọ bụ laiphadibis n'ọnụ ụzọ ụlọ, ha na-echebe ndị nọ n'ime ma wetara ha akụ na ụba. Nkwenkwe a sitere na akụkọ ifo Meitei oge ochie nke chi nwanyị Panthoibi ( ). Akụkọ ahụ na-ekwu na ụfọdụ ndị mmụọ ọjọọ nwara ịbata n’ụlọ chi nwaanyị ahụ ka ha tọọrọ onye ezinụlọ ha, ma ihe yiri ma mmadụ ma chi n’ọnụ ụzọ ahụ kwụsịrị ha. Ndị mmụọ ahụ tụrụ egwu wee pụọ. Ndị laịdhibi emeriela ha ụjọ nke ọma, na-egbochi imerụ ezinụlọ ha ahụ. N'ihi nke a, a kwenyere na ndị laịdhibi na-echebe ụlọ, ọ bụrụgodị na ndị mmadụ na-anọghị ya. [2] [5]
Ya mere, ọ bụrụgodị na nwanyị lụchara, nwanyị enweghị ike ịkwapụ laịdhibi n'ụlọ nne na nna ya ruo mgbe otu ọnwa gachara. Ndị Meitei nọ na Manipur na-ekokwasịkwa ụmụ bebi ndị a n'ụgbọala ha, na-ekwenye na ha na-enyere aka igbochi ihe mberede. [2]
Ụmụ bebi bụ akụkụ dị mkpa nke ụfọdụ ememe. Ọ bụrụ na mmadụ anwụọ na Tọzdee, nongmapanba (ụbọchị mbụ nke ọnwa dị ka kalenda ọnwa), ma ọ bụ tatnaba (ụbọchị adịghị mma), a na-etinye nwa bebi abụọ n'ili mgbe olili ozu gasịrị. Shaman na-enye ụmụ bebi ọrụ abụọ dị iche iche - imeghe ụzọ maka ndị dị ndụ na imechi ụzọ maka ndị nwụrụ anwụ. A kwenyere na ọ bụrụ na emeghị nke a, a ga-enwekwu ọnwụ n'ime ezinụlọ n'oge dị mkpirikpi. [2] [5]
N'ememe okpukpe, a na-ekegide laịdhibi n'elu ọkọlọtọ tupu e were ya nye chi. N'ụlọ ndị Meitei, chi-ụlọ ndị Sanamahi ( ) na Leimarel ( ) A na-edobe n'okpuru thakan (elu akwa akwa ebe chi na-anọdụ ala), na-enwe ụmụ bebi anọ n'akụkụ ọ bụla iji chebe ntụziaka ahụ. A na-ejikwa nwa bebi na ushin-touba na chabanthaba (ememe ebe a na-enye onyinye iji mee ka mmụọ dị jụụ ma kwụsị ọrịa ma ọ bụ ihe ọjọọ) na semjinba (ememe dị ka anwansi ojii, bụ ebe a na-agba afa iji merụọ ma ọ bụ merie mmadụ). [2]
N'ime ndị Lois, akụkụ nke ndị Meitei nke Manipur, ọ bụrụ na nwoke na-alụbeghị di na-anwụ anwụ, a na-etinye nwa bebi nwanyị n'ime igbe ozu ya. Ọ bụrụ na nwanyị na-alụbeghị di nwụnahụrụ, a na-etinye nwa bebi nwoke n'igbe ozu ya. Ndị Loi kwenyere na nke a na-enye onye ahụ nwụrụ anwụ enyi na ndụ mgbe a nwụsịrị. [2]
N'ahịa
[dezie | dezie ebe o si]Laịdhibi na-ewu ewu n'ahịa. Ọtụtụ ndị na-eme nwa bebi na-eji akwa rọba na-eyikwa ha uwe laịdhibi. Ha na-agbanwekarị ntutu isi nwa bebi ka ọ bụrụ eri ojii ma ọ bụ tinye chandan ( sandalwood ) n'ihu ha iji mee ka ha yie mpaghara. Ha na-azụta ụmụ bebi plastik nkịtị maka 420 INR kwa iri na abuo, mana ebe ọ bụ na mkpọ ọ bụla nwere ụmụ bebi abụọ, ịzụrụ iri na abuo pụtara inweta ụmụ bebi 24. [2]
Ozugbo a na-eyiri nwa bebi ndị ahụ dị ka laidhibis, a na-ere ha maka 80 INR n'ahịa n'ahịa yana 100 INR na ụlọ ahịa kwa nwa bebi. Ọ bụrụ na ejiji ahụ bụ nkọwa zuru ezu, ọnụahịa ahụ na-aga 150 INR, karịsịa n'oge ememme. [2]
Nwa bebi akwa mbụ dị oke ọnụ. Ndị na-ere ahịa na-ekwu na ụmụ bebi rọba na-ewu ewu karịa n'ihi na agba ha anaghị ada ada ma na-adịte aka. A na-eji aka kpachie ụmụ bebi akwa, nke mere na ha nwere ike ịka nká wee tufuo anya, imi, na egbugbere ọnụ. [2]
Na mgbakwunye na ahịa ahịa mgbe niile, a na-erekwa ụmụ bebi na ememe Meitei dị ka Meitei Cheiraoba (Afọ Ọhụrụ), na ememe Hindu dị ka Rath Yatra, Krishna Janmashtami, Radha Asthami, na Durga Puja . A na-erekwa ha n’ebe a na-ere ahịa, ihe ngosi, na n’ememme njem nlegharị anya nke gọọmenti haziri. [2]
Ọtụtụ ndị mmadụ na-azụta ụmụ bebi laidhibi dị ka onyinye maka ụbọchị ọmụmụ na oge ndị ọzọ. Ụfọdụ n'ime nke a bụ n'ihi na ha chọrọ ịkwado ndị na-emepụta obodo. [2]
Na omenala ewu ewu
[dezie | dezie ebe o si]- Laiphadibi amei yum, akwụkwọ nke GC Tongbra tụgharịrị [8]
- Ita Laiphadibi (Ezigbo nwa bebi m): Akụkọ ọdịnala Manipuri, akwụkwọ [9]
- Ema Laiphadibi (2010), ihe nkiri asụsụ Meitei
Hụkwa
[dezie | dezie ebe o si]- Barbie
Akwụkwọ akụkọ
[dezie | dezie ebe o si]- Indira, Khangembam. 'Nhazi mmekọrịta na okpukpe n'etiti Lois na Manipur.' Nkà mmụta PhD, JNU, 2013.
- Sharma, A. Chitreshwar. 'Ihe pụtara Laiphadibee na Manipur Society.' Akwụkwọ edere maka ogbako na nwa bebi ọdịnala na ihe egwuregwu ụmụaka nke Manipur, Disemba 7, 2007.
- Singh, Sanasam Birendra. Khut-heiba-Lak ta gi. Thokchom Ningon Sanasam Ongbi Radheshyam Devi, 2013.
Ntụaka
[dezie | dezie ebe o si]- ↑ Ngangbam (2014-04-03). An Artisan’s journey in making Dolls-Khongbantabam Thoibi | Manipur Times (en-US). Retrieved on 2025-03-22.
- ↑ 2.00 2.01 2.02 2.03 2.04 2.05 2.06 2.07 2.08 2.09 2.10 2.11 2.12 2.13 2.14 2.15 2.16 2.17 2.18 2.19 2.20 2.21 2.22 2.23 2.24 2.25 2.26 Laiphadibi: The Cloth Dolls that Guard and Guide Manipuri People (en). Sahapedia. Retrieved on 2025-03-22."Laiphadibi: The Cloth Dolls that Guard and Guide Manipuri People". Sahapedia. Retrieved 2025-03-22. Kpọpụta njehie: Invalid
<ref>tag; name ":0" defined multiple times with different content - ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 Laiphadibi : Cloth Dolls of Manipur – Asia InCH – Encyclopedia of Intangible Cultural Heritage (en-US). Retrieved on 2025-03-22."Laiphadibi : Cloth Dolls of Manipur – Asia InCH – Encyclopedia of Intangible Cultural Heritage". Retrieved 2025-03-22. Kpọpụta njehie: Invalid
<ref>tag; name ":2" defined multiple times with different content - ↑ 4.0 4.1 LAIPHADIBI: THE GUARDIANS OF MANIPUR PART I – MASH India (en-US) (2021-03-12). Retrieved on 2025-03-22."LAIPHADIBI: THE GUARDIANS OF MANIPUR PART I – MASH India". 2021-03-12. Retrieved 2025-03-22. Kpọpụta njehie: Invalid
<ref>tag; name ":3" defined multiple times with different content - ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 Laiphadibi Dolls Of Manipur With Living Spirit In Them Are Believed To Protect Its Possessor (en-IN). Indiatimes (2023-06-17). Retrieved on 2025-03-22."Laiphadibi Dolls Of Manipur With Living Spirit In Them Are Believed To Protect Its Possessor". Indiatimes. 2023-06-17. Retrieved 2025-03-22. Kpọpụta njehie: Invalid
<ref>tag; name ":5" defined multiple times with different content - ↑ 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 LAIPHADIBI: THE MAKING, EVOLUTION AND PROCESS PART II – MASH India (en-US) (2021-03-25). Retrieved on 2025-03-22."LAIPHADIBI: THE MAKING, EVOLUTION AND PROCESS PART II – MASH India". 2021-03-25. Retrieved 2025-03-22. Kpọpụta njehie: Invalid
<ref>tag; name ":4" defined multiple times with different content - ↑ Laiphadibi Dolls of Manipur (en). Sahapedia. Retrieved on 2025-03-22.
- ↑ Tongbra (1996). Laiphadibi amei yum, 1st, Imphal: G.C. Tongbra.
- ↑ (2015-12-04) Ita Laiphadibi (My Dear Doll): A Manipuri Folk Tale (in en). BC Creations.