Martha Kuwee Kumsa

 

Martha Kuwee Kumsa bụ onye na-ahụ maka nwanyị nyeqee[1] na prọfesọ na Mahadum Wilfrid Laurier dị na Canada, ọkachamara na omenala Oromo na njirimara omenala na mbata.[2] Ọ bụ onye Oromo na ejidere ya n'ebuboghị ebubo ma taa ya ahụhụ site na 1980 ruo 1989, na-esochi Red Terror Etiopia, maka ọrụ nta akụkọ ya na-akwalite ikike ụmụ nwanyị Oromo.[2][3] N'ọgwụgwụ afọ 2020, Martha jụrụ na mgbasa ozi mgbasa ozi maka ọgbaghara Hachalu Hundessa na ihe ọ hụrụ dị ka mmegide nke ndị ọchịchị etiti megide ndị Oromos.

Oge ọ malitere

A mụrụ Martha Kuwee Kumsa na Dembidolo na mpaghara Oromia na 1954 ma ọ bụ 1955 (afọ 69–70).[1] Otu n’ime ndị mụrụ ya bụ onye ozi Presbyterian. Aha etiti ya bụ nke otu dike Oromo. Martha gụchara ụlọ akwụkwọ sekọndrị wee kwaga Addis Ababa ka ọ gụọ akwụkwọ na mahadum, na-atụ anya ịghọ onye injinia. Mgbe ha rutere na Addis Ababa, Mgbanwe nke Etiopia nke 1974 mere na mahadum mechiri. Martha zụrụ azụ dị ka onye odeakụkọ wee lụọ onye injinia kemịkalụ, Leenco Lata

Mgbanwe Ọchịchị nke Etiopia

1974-1980: Ezinụlọ, Red Terror na akwụkwọ akụkọ

N'afọ 1975, Martha na Leenco mụrụ nwa mbụ ha. N'afọ 1977, egwu Red Terror nke Ethiopia na-aga n'ihu, mgbe Martha nọ n'afọ ime nke atọ. Leenco ghọrọ otu n'ime ndị guzobere Oromo Liberation Movement / Oromo Liberation Front (OLM / OLF), na-eguzogide ndị ọchịchị. E jidere ya n'abalị ugboro anọ n'ime ọnwa isii. Ugboro atọ mbụ Leenco laghachiri mgbe a tara ya ahụhụ. Ọ laghachighị mgbe e jidere ya nke anọ. N'ịbụ onye na-achọsi ike ịchọta di ya, Martha tụgharịrị ozu n'okporo ámá. Ọ gụrụ nwa ya nke atọ Goliyị, nke pụtara "egwu" n'asụsụ Oromo. Ọ nọrọ otu afọ na-achọ Leenco. N'amaghị Martha, Leenco hapụrụ Etiopia mgbe e jidere ya nke anọ.

Martha rụrụ ọrụ dị ka onye nta akụkọ, na-ede kọlụm na-akwado ọdịbendị ụmụ nwanyị Oromo ma na-akpọ ụmụ nwanyị Oromo ka ha merie usoro ike dị ugbu a ma weghachite ọdịbendị ha.

1980-1989: Njide na-enweghị ebubo

N'afọ 1980, ndị uwe ojii anọ na-eyi uwe nkịtị jidere Martha ma kpọga ya n'ụlọ mkpọrọ. Ọ kọwara ihe nkiri ahụ mgbe ọ bịarutere dị ka nke gụnyere ndị mmadụ n'ala, "na-agba ọbara site n'ọnụ ha, mebiri emebi na pus ooz[ing] site na ọnyá," na "isi ísì".

A tara Martha ahụhụ na nke mbụ ya site n'ịkụ ya ụkwụ. A tara ya ahụhụ ugboro itoolu ọzọ n'ime afọ mbụ ọ nọrọ n'ụlọ mkpọrọ, wee kwaga n'ụlọ ikpe ọzọ ruo afọ itoolu. E boro Martha ebughị ya ebubo ma ọ bụ kpee ya ikpe. Amnesty International lere ihe kpatara ịtụ Martha mkpọrọ anya dị ka ọrụ mgbasa ozi ya na nkwado ya maka ikike ndị Oromo.

Mgbe ọ nọ n'ụlọ mkpọrọ, Martha mụtara French na Tigrinya ma kụziere ndị mkpọrọ ndị ọzọ na ụmụ nke ndị isi ụlọ mkpọrọ ihe ọmụmụ ndụ, ọdịdị ala na mgbakọ na mwepụ. Martha zutere ụmụ ya site n'ime ka ọ dị mkpa maka ọgwụgwọ ezé.

Òtù ndị gụnyere PEN America mere mkpọsa iji tọhapụ Martha. Ọ natara 1989 PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write Award tupu a tọhapụ ya.

A tọhapụrụ ya n'ụlọ mkpọrọ n'ebughị ụzọ dọọ aka ná ntị na 10 Septemba 1989, na ntọhapụ nke ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na ndị na-abụghị ndị ndọrọ ndọrọọrọ ọchịchị.

1989-dị ugbu a: Ịkwaga mba ọzọ

Mgbe a tọhapụrụ ya n'ụlọ mkpọrọ, Martha amaghị maka nlanarị ma ọ bụ ọnwụ Leenco. Ndị otu na-emegide ya gwara ya ka o sonye n'ogige ọzụzụ [1] ma ndị ọchịchị denye ya n'ọrụ ịbanye n'òtù ndị agha gọọmentị.[2] Ọnwa asaa ka a tọhapụsịrị ya, Marth na ụmụ ya gbagara Kenya, na-ejegharị n'ime ọhịa abalị abụọ. Martha amaghị na Leenco anwụọla, na 1991 nyere aka kparịta mgbanwe n'ọchịchị site n'aka ndị Etiopia People's Revolutionary Democratic Front (EPRDF). Ọ kpọrọ Martha na fon na July 1991, ma zute ya na ụmụ ha na Kenya. Ụbọchị abụọ ka e mesịrị, na September 1991, Martha na ụmụ ya gbagara Canada. Leenco kwagara London na 1993 wee sonye na ezinụlọ na Canada na 1996

Martha nwetara nzere bachelọ ya na ọrụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya na Mahadum York na 1996, nzere masta na Mahadim Toronto na 1997, na PhD na Mahadam Toronto na 2004. Ọ biri na Waterloo, ebe o mere edemede n'onwe ya ma nweta ọkwa nkuzi na Mahadum Wilfrid Laurier na 2002, mgbe e mesịrị ọ ghọrọ prọfesọ zuru oke. Leenco erughị eru maka ịbụ nwa amaala Canada n'ihi ọrụ ya na mmegide agha na OLF, wee kwaga Norway n'ọnwa Ọgọstụ afọ 2005.

Mmasị nyocha

Ihe nchọpụta Martha gụnyere omenala Oromo na ọdịbendị ọdịbendị na mgbanwe nke ndị mbịarambịa.

Mgbalị

Ewezuga itinye aka na ndụ ya niile na akwụkwọ akụkọ na edemede, Martha malitere ịrụsi ọrụ ike na PEN Canada na Amnesty International, na n'ịkwado ikike mmadụ site n'inye okwu ihu ọha gburugburu ụwa banyere ikike mmadụ na nnwere onwe ikwu okwu.

Ihe ndị e si ele ya anya

N'ọnwa Nọvemba 2020, Martha gosipụtara nchegbu banyere ozi na-ezighi ezi na-emegide Oromo na ihe ize ndụ nke ịlaghachi na mmeghari nke ndị Amhara na-achịkwa. N'ide akwụkwọ ya na Bontu Galataa na The Washington Post, Martha kwuru na e jidere ndị Oromos 9000 na-esote ọgba aghara Hachalu Hundessa, na-eme ka mmegide na ozi na-ezighi ezi nke gosipụtara ndị ahụ - Oromos - dị ka ndị na-eme ogbugbu ahụ. Bontu na Martha kwuru na Qeerroo na Qarree (ụmụ agbọghọ Oromo) na-enweghị ihe ike na-anọchite anya ndị na-eme ihe ike dị ka "ndị na-emebiga ihe ókè na ndị na-eyi ọha egwu". Ha kwuru na a wakporo ụlọ ọrụ Oromia Media Network na Oromo News Network ma jide ndị nta akụkọ mgbe ọgba aghara Hachalu Hundessa gasịrị ma belata Ịntanetị, na-eduga na mgbasa ozi mgbasa ozi maka mgbasa ozi Amharic nke steeti na akụkọ dị mfe nke Oromos na-egbu Amharas. Bontu na Martha kọwara ngosi mgbasa ozi nke Oromos dị ka ndị na-eme ya dị ka atụmatụ Orwellian.

Martha katọrọ onye na-ahụ maka ụmụ nwanyị nke Ethiopia bụ Sehin Teferra maka "onye mmekọ" Qeerroo na ime ihe ike.[ly][es] Martha katọrọ nke a dị ka ihe na-ezochi ọdịiche dị n'etiti Qeerroos. Martha na-ahụ ndị Qeeroos na Qarrees dị ka ndị na-eme ngagharị iwe n'udo nke nyere aka kwatuo ndị Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front (EPRDF).