Ricinodendron
| Ricinodendron | |
|---|---|
| |
Scientific classification 
| |
| Missing taxonomy template (fix): | Ricinodendron |
| Species: | Template:Taxonomy/RicinodendronR. heudelotii
|
| Binomial name | |
| Template:Taxonomy/RicinodendronRicinodendron heudelotii | |
| Subspecies and varieties | |
| |
| Synonyms | |
Ricinodendron heudelotii subsp. heudelotii[2] | |
Ricinodendron bụ ụdị ahịhịa dị na ezinụlọ Euphorbiaceae nke a kọwara nke mbụ dịka ọdịdị na 1864..Ọ na-agụnye naanị otu ụdị ama ama, Ricinodendron heudelotii, nke sitere na Africa na-ekpo ọkụ site na Senegal + Liberia n'ebe ọwụwa anyanwụ ruo Sudan na Tanzania na ndịda ruo Mozambique na Angola. Ọ na-amịpụta mkpụrụ mmanụ dị mkpa maka akụ na ụba. A maara osisi ahụ dị ka munguella (Angola), njangsa (Cameroon), bofeko (Democratic Republic of Congo), wama (Ghana), okhuen (Nigeria), kishongo (Uganda), akpi (Ivory Coast), djansang, ọrùnmọdò (Yorubaland), essang, ezezang na njasang. A na-amata ụdị abụọ nke ụdị osisi R. heudelotii var. heudelotii na Ghana na R. heudelotii var. africanum na Naijiria na odida anyanwu.
Nchịkọta
[dezie | dezie ebe o si]A na-ewere mkpụrụ osisi mongongo (Schinziophyton rautanenii) dị ka onye otu a ma kemgbe ahụ etinyela ya n'ụdị nke ya.
- Ụdị na ụdị dị iche iche
- Ricinodendron heudelotii subsp. Africa (Müll.Arg.) J.Léonard - ebe okpomọkụ Africa site na Naịjirịa n'ebe ọwụwa anyanwụ ruo Sudan na Tanzania na ndịda ruo Mozambique na Angola
- Ricinodendron heudelotii var. tomentellum (Hutch. & E.A.Bruce) Radcl.-Sm. - Kenya, Tanzania
- A gụnyere ya n'oge gara aga
kwagara na Schinziophyton
- R. rautanenii - Schinziophyton rautanenii
- R. viticoides - Schinziophyton rautanenii
Nkọwa
[dezie | dezie ebe o si]Osisi ahụ na-eto ngwa ngwa ma na-eru n'ịdị elu n'etiti 20 na 50 m na ogwe kwụ ọtọ nke nwere ike ịnwe dayameta ruo 2.7 m. Okpueze ya dị obosara na mgbọrọgwụ ya buru ibu. Akpụkpọ ahụ dị nro na-acha ntụ ntụ. N'ime, ụgbụgbọ ahụ na-acha ọbara ọbara mgbe a na-ebipụ ya.
Njangsa bụ osisi dioecious. Okooko osisi ndị ahụ na-acha ọcha na-acha odo odo, 5 mm n'ogologo ma mepụta ogologo panicle nke dị n'etiti 15 na 40 cm. Oge okooko osisi bụ n'etiti Eprel na Mee. Panikles ndị nwoke buru ibu ma dị gịrịgịrị karịa okooko osisi nwanyị.
Osisi Njangsa na-amị mkpụrụ nke na-abụkarị abụọ ma ọ bụ atọ lobed ma nwee mkpụrụ abụọ ebe mkpụrụ dị. Mkpụrụ ndị a na-acha uhie uhie na-acha nchara nchara ruo oji, gbara gburugburu na ihe dị ka 1 cm n'obosara. Mkpụrụ ndị ahụ nwere mmanụ n'ọdịdị ma enwere ike ịzụta ya ma ọ bụ na-esighị esi ma ọ bụ kpọọ ya. Ha nwere ísì na-echetara chocolate nwere mmanụ, mana ụtọ ha pụrụ iche n'ezie: na-esi ísì ụtọ na ụtọ dị nro. Mgbe o toruru (August - September) mkpụrụ osisi ahụ na-esi ísì dị ka apụl tozuru oke.
Nbudata
[dezie | dezie ebe o si]Njangsa bụ ebe a na-ahụkarị n'Ebe okpomọkụ Africa.[3]Ebe ala njangsa sitere na Senegal dị na West Africa ruo Sudan, Uganda na Tanzania, na site na Sudan ruo n'ụsọ oké osimiri ọdịda anyanwụ nke Sub-Saharan Africa ruo Angola. A na-ahụkwa osisi ahụ na Madagascar.
Njangsa na-eto n'ozuzu ya n'Oké ọhịa mmiri ozuzo ma bụrụkwa ihe a na-ahụkarị n'oké osimiri ndị ọzọ.[3] Osisi a bụ ụdị na-achọ ìhè. Ya mere, a pụkwara ịchọta ya n'ime ọhịa ndị na-adịghị mma, n'akụkụ oké ọhịa, ihe nkedo nke abụọ na oké ọhịa na savannas na-ekpo ọkụ. A na-ahụ osisi a n'ubi nri, ubi koko na usoro agroforestry ndị ọzọ, ebe enwere ike ịkpachara anya kụọ osisi ndị ahụ.[3]
Ojiji na uru
[dezie | dezie ebe o si]Uru nri
[dezie | dezie ebe o si]
Akụkụ ndị a na-eri nke osisi ahụ bụ nnukwu ihe na-edozi ahụ nke kernels. A na-eji mkpụrụ ndị a mịrị amị na nke a amịkpọ mee ihe dị ka ihe na-esi ísì ụtọ na efere ụfọdụ na West na Central Africa. A na-eji tapawa nke mkpụrụ ala mee ka ofe na stew sie ike. Enwere ike nweta mmanụ site na kernels. Naanị obere mmanụ mkpụrụ osisi a na-amịpụta ka a na-eme. Mmanụ ahụ nwere agba na-acha odo odo na-atọkwa ụtọ ka mmanụ ala ala. N'ihi nnukwu ọdịnaya nke γ-tocopherol, mmanụ ahụ kwụsiri ike ma na-agbapụta naanị nwayọ.[3] Mmanụ a na-adọrọ mmasị dị ka mmanụ nri na margarine.[3]
| Ihe mejupụtara ya | Ọnụ ọgụgụ (%) |
|---|---|
| Mmiri | 3.1 +/- 0.8 |
| Acid abụba | 47.4-55.30 |
| Mkpụrụ osisi protein na-enweghị isi | 24.3-65.2 |
| Ngụkọta nke carbohydrates | 5.6-9.3 |
| Carbohydrates a na-agbari agbari | 5.6-9.3 |
| Akpụkpọ anụ | 8.9-9.3 |
| Ash | 10.5-17.8 |
| Naịjirịa | 8.6 +/- 0.9 |
| Ihe ndị kpọrọ nkụ | 97.8 |
| pH | 7.84 |
| Uru ike | 495 kcal/100g |
Mkpụrụ nke mkpụrụ
Ojiji e ji esi nri
[dezie | dezie ebe o si]A na-emekarị ka mkpụrụ ya kpọọ nkụ maka iji ya mee ihe dị ka ihe na-atọ ụtọ na nri nri ọdịda anyanwụ na nke etiti Afrịka.[3] A na-agbanye mkpụrụ ahụ dum n'ime ihe na ụrọ ma tinye mkpụrụ ahụ dị ka ihe na-eme ka ofe na ofe sie ike, ma ọ bụ na-agbawa n'elu osikapa dị ka ihe ụtọ. A na-erekwa ihe na-esi ísì ụtọ sitere na mkpụrụ ahụ n'ahịa ndị Afrịka, na-agbanye ya n'ụdị sausage.
Uru ọgwụ
[dezie | dezie ebe o si]Ndị dọkịta ọdịnala na-eji ihe a amịpụtara n'ụgbụgbọ osisi ahụ eme ihe dị ka ọgwụ mgbochi nsi n'ihi na e kwuru na ihe ndị ahụ nwere lupeol. A na-ejikwa ya agwọ ọrịa dị iche iche dị ka ụkwara, ịba, ọkụ ọkụ na-acha odo odo, afọ mgbu, rheumatism wdg Njirimara ndị ọzọ bụ aphrodisiac na mgbochi mkpali. A na-ejikwa ntụ ọka na latex, decoction akwukwo na sap na-agwọ ọrịa dị iche iche.
Uru gburugburu ebe obibi
[dezie | dezie ebe o si]Ọnụnọ nke njangsa na-enyere aka imeziwanye Ọdịdị ala n'ihi na mycorrhizae na-achịkwa mgbọrọgwụ ya na n'ihi ahịhịa ya. Akpụkpọ ahụ a gbara ọkụ na-enye ntụ potassium jupụtara na achicha fọdụrụ mgbe e wepụtara mmanụ site na mkpụrụ nwere nitrogen dị elu. Enwere ike iji ngwaahịa abụọ ahụ mee ihe dị ka fatịlaịza. Njangsa na-enye ndò maka ụmụ mmadụ, anụ ụlọ na ihe ọkụkụ. Enwere ike iji akwụkwọ ya mee ihe dị ka nri anụ ụlọ n'oge ọkọchị.
Ojiji ụlọ ọrụ
[dezie | dezie ebe o si]Enwere ike iji mmanụ a na-enweta site na kernel kpọrọ nkụ na ntụ mee ihe maka mmepụta ncha na varnish.
Mmetụta mmekọrịta mmadụ na ibe ya na akụkọ ihe mere eme
[dezie | dezie ebe o si]N'ebe ndịda Cameroon, a na-eji mkpụrụ kpọrọ nkụ eme ihe maka Oware, egwuregwu mancala ọdịnala a na-akpọ songhoTempleeti:Which lang[Olee asụsụ a?] na Cameron; n'asụsụ Igbo nke Naijiria, ma egwuregwu ahụ ma osisi ahụ na-aga site na aha okwe . Na Sierra Leone, a na-eji mkpụrụ ahụ eme ihe maka ịgba egwú bundu [asụsụ a bụ?] . [Olee asụsụ a?]Templeeti:Which langTempleeti:Which lang
Mmepụta
[dezie | dezie ebe o si]Ebe a na-akọ ugbo
[dezie | dezie ebe o si]Ebe mmepụta njangsa bụ mpaghara ọhịa mmiri nke Cameroon.[3] Osisi a bụ otu n'ime mkpụrụ osisi ndị a na-ahụkarị n'akụkụ ndị mepere emepe nke ọhịa ahụ. N'ihi ya, ụdị ahụ jupụtara n'ebe ọrụ ugbo ọhụrụ. N'oge oghere ndị a, ndị ọrụ ugbo na-edebe osisi site na ụdị a.
Mkpụrụ osisi
[dezie | dezie ebe o si]Mkpụrụ osisi ahụ bụ akụkụ kachasị mkpa nke osisi ahụ n'ụzọ akụ na ụba. A na-anakọta ha n'ala n'etiti Septemba na Ọktoba. Osisi Njangsa na-amị mkpụrụ kwa afọ abụọ ma ọ bụ atọ, agbanyeghị ụfọdụ osisi na-amịa ha n'ihe na-erughị otu afọ. Ihe ubi ọ bụla na-amị mkpụrụ ruru 900 na nkezi nke 72 kilogram nke mkpụrụ.
Osisi ndị a na-akụ
[dezie | dezie ebe o si]Njangsa bụ ihe ọkụkụ ọhụrụ ma bụrụ nke a na-azụ n'ụlọ kemgbe afọ 1995. Ihe ọmụma banyere ọdịiche dị iche iche nke mkpụrụ ndụ ihe nketa dị oke ala. Taa, ozi dịnụ banyere ihe onwunwe mkpụrụ ndụ ihe nketa dị obere nke na ọtụtụ mmelite na-eme site na ịzụlite osisi.
Ọnọdụ ihu igwe na ala achọrọ
[dezie | dezie ebe o si]| Ọnọdụ ihu igwe | Nke kacha nta | Ọnụ ọgụgụ kasị elu |
|---|---|---|
| Elu (m) | 100 | 1250 |
| Mmiri ozuzo (mm) | 1000 | <3000 |
| Okpomọkụ (°C) | 18 | 32 |
Ọnọdụ ihu igwe dị mkpa
| Ihe ndị e ji mara ya | Ebe obibi kwesịrị ekwesị |
|---|---|
| Ụdị ala (ọdịdị) | ultisols na oxisols dị n'etiti |
| Akụkọ ọdịdị ala | Ala Dị Ala |
| Mkpọrọgwụ | Mmiri na-agbanye n'efu |
| pH nke ala | Acid, pH 5-6 |
Ihe ndị dị n'ala
Enwere ike ịhụ ihe ịga nke ọma kachasị mma na ngwakọta nke ájá osimiri na ala ọhịa na oke nke 1:3.
Uto teknụzụ
[dezie | dezie ebe o si]Mgbasawanye
[dezie | dezie ebe o si]Mgbasa nke njangsa nwere ike site na mkpụrụ, site na mgbasa nke ahịhịa, ma ọ bụ site na itinye ya.Uru nke mgbasa site na mkpụrụ bụ na osisi ahụ na-etolite mgbọrọgwụ siri ike. Nke a dị mkpa maka nkwụsi ike nke osisi ahụ yana maka nnukwu mpaghara nyocha maka mmiri na ihe oriri. N'ihi na njangsa bụ dioecious, ọ na-esiri ike ịmata osisi nwoke na nke nwanyị tupu oge ọmụmụ. N'ihi nnukwu ọdịiche nke mkpụrụ ndụ ihe nketa, mkpụrụ nwere ike ịnwe njirimara dị iche iche ma e jiri ya tụnyere osisi nne na nna.Mgbasa nke ahịhịa na-enye ohere ịmụ osisi nwere otu njirimara ahụ dị ka osisi nwanyị ahọrọ. A pụkwara ịgbasa Njangsa site na itinye ya n'ime ya. A na-ejikọta osisi ma ọ bụ bud (scion) na mgbọrọgwụ e guzobere.
Mmalite ubi
[dezie | dezie ebe o si]A ga-ewepụ ebe ahụ, ọkachasị ma ọ bụrụ na osisi ndị ahụ na ihe ọkụkụ nri ndị ọzọ jikọtara. Mgbe ahụ, a pụrụ ịkụ osisi ndị na-eto eto n'oghere ndị dị mita 10 site na ibe ha. Tupu ha etinye osisi ndị ahụ, ha kwesịrị ịnọ ma ọ dịkarịa ala ọnwa isii n'okpuru ndò ma chọọ obere nha nke 20-30 cm. Mgbe a kụrụ ya, a ga-eguzobe mgbidi nkwụ 1 m dị elu maka ndò maka izu abụọ mbụ.
Nlekọta osisi
[dezie | dezie ebe o si]Mmiri: A ghaghị ịgba osisi ahụ mmiri nke ukwuu mgbe a gbasịrị ya ka osisi ahụ wee nwee ike ime mgbanwe na gburugburu ebe obibi ọhụrụ. Iji zere nnukwu mmiri na-efu site na evaporation, mulch layer nwere ike ime ka ala na-ekpo ọkụ.
Fertilizer: Enwere ike imeziwanye nguzobe na mmepe nke osisi a na-eto ngwa ngwa site n'inye ya ihe oriri zuru ezu site na fatịlaịza mineral.
Ịkpa anụ: Ọ bụrụhaala na osisi ahụ dị obere, ịkpa ahịhịa dị ezigbo mkpa iji belata asọmpi maka mmiri na ihe oriri, nke mere na uto na mmepe ngwa ngwa ga-ekwe omume.
Nchịkwa ọrịa na ọrịa: [3] Ahụbeghị nnukwu ọrịa ọ bụla. Mana ndị ahịhịa ahịhịa nwere ike ịwakpo njangsa dị ka caterpillars (Lobobunaea phaedusa, Imbrasia petiveri, Imbrasia obscura, Imbrasia melanops). A na-eri caterpillars ndị a, ya mere, a naghị agwọ ya na kemịkalụ kama anakọtara dịka isi iyi protein nri. Aphids nwere ike imebi osisi na ụlọ akwụkwọ ọta akara. Ha dị mfe ịchọpụta n'ihi na akwụkwọ ahụ na-agbakọta n'ihi mwakpo. Enwere ike ịchịkwa aphids ndị a site na iji ọgwụ ụmụ ahụhụ. Ozugbo osisi dị n'ọhịa ihe karịrị afọ abụọ, ọgwụgwọ adịghị mkpa n'ihi ike osisi.
Owuwe ihe ubi na ọgwụgwọ mgbe owuwe ihe ubi gasịrị
[dezie | dezie ebe o si]Mkpụrụ osisi mbụ na-ewere ọnọdụ mgbe afọ 6 ruo 7 gasịrị n'oké ọhịa ma ọ bụ mgbe afọ 3 ruo 4 gasịrị n'ubi ndị a na-elekọta. A na-eji aka e wepụta mkpụrụ osisi ahụ n'ala ozugbo ha tozuru oke iji si n'osisi ahụ daa (September na October). Iji mee ka owuwe ihe ubi dị mfe, a ga-ewepụ ala dị n'okpuru osisi ahụ. Ozugbo e wepụtara ya, a na-etinye mkpụrụ osisi ahụ n'elu ikpo maka izu abụọ ma ọ bụ atọ ka mkpụrụ ya wee ree ngwa ngwa ma nwee ike iwepụ mkpụrụ ya n'ụzọ dị mfe.
Ihichapụ kernel site na pulp bụ usoro na-ewe oge n'ihi ọdịdị ha siri ike. Mgbe a gbasịrị ha na mmiri, ma mee ka ha jụọ oyi, a na-eji mma ma ọ bụ mbọ wepụ mkpụrụ osisi ahụ otu. Mgbe ahụ, a na-eji anyanwụ ma ọ bụ ọkụ kpọọ mkpụrụ osisi ahụ. A na-echekwa Njangsa dị ka mkpụrụ ma ọ bụ dị ka kernel. Ọ bụrụ na ha kpọọ nkụ nke ọma, enwere ike ichekwa ha ruo afọ abụọ n'ebe kpọrọ nkụ.
Edemsibia
[dezie | dezie ebe o si]- ↑ Beentje, H.J., Gereau, R.E., Hilton-Taylor, C., Howard, G., Kindeketa, W., Luke, W.R.Q., Maunder, M., Mwachala, G., Mwangoka, M., Ndangalasi, H., Njau, E.-F., Schatz, G.E., Siro Masinde, P. & Wilkins, V.L. (2020). Ricinodendron heudelotii. The IUCN Red List of Threatened Species 2020: e.T62459A149002362. Script error: No such module "CS1 identifiers".. Downloaded on 27 March 2021.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 The Plant List (2013). Version 1.1. Published on the Internet; http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-178842 (accessed 22 September 2017).
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 Tchoundjeu (2006). Mdjanssang - Ricinodendron heudelotii. Southampton, UK: Southampton Centre for Underutilised Crops, University of Southampton. ISBN 978-0854328420.
Njikọ mpụga
[dezie | dezie ebe o si]Recipe for West African 'Dry Rice with Fish' incorporating njangsa}}