Ritual servitude

Ịgba ohu omenala bụ omume na Ghana, Togo, na Benin ebe ebe nsacha ọkụ omenala (nke a na-akpọ ebe nss nss na Ghana) na-eburu mmadụ, na- See ụmụ anụmanụ na- ekiri nwoke, iji ego maka ọrụ ma ọ bụ na-aṅụ maka ihe oriri a na-ebo onye ọchịchị.  Na Ghana na Togo, Ndị Ewe na-eme ya na mpaghara Volta;  na Benin, ndị Fon na-eme yango.

Ọ bụrụ na nwa agbọghọ agbapụ ma ọ bụ nwụọ, a ghaghị iji nwa agbọghọ ọzọ si n'ezinụlọ dochie ya. Ụfọdụ ụmụ agbọghọ na-eme ememe bụ nwa agbọghọ nke atọ ma ọ bụ nke anọ n'ezinụlọ ha na-ata ahụhụ maka otu mpụ ahụ, mgbe ụfọdụ maka ihe dị obere dị ka mfu nke ihe onwunwe na-enweghị isi.

A ka na-eme ụdị ịgba ohu a na mpaghara Volta na Ghana, n'agbanyeghị na a machibidoro ya iwu na 1998, na n'agbanyeghị ịkwụ ụgwọ afọ atọ n'ụlọ mkpọrọ maka ikpe. N'etiti ndị Ewes na-eme emume ahụ na Ghana, a na-akpọkwa ọdịiche dị iche iche nke omume ahụ Trokosi, fiashidi, na woryokwe, ebe trokosi bụ okwu a na-ahụkarị n'ime okwu ndị ahụ. Na Togo na Benin a na-akpọ ya voodoosi ma ọ bụ vudusi. A maara ndị a na-emegbu na Ghana dị ka ndị ohu na-eme ihe ike n'ihi na a na-akpọkarị chi nke okpukpe ọdịnala ndị Afrịka dị ka ndị na-eme emegbu na ndị ụkọchukwu na-ejere ha ozi dị ka ndị ụkọchị.

Ojiji nke okwu "ohu", "ohu" na "ohu".

Òtù na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ na ndị NGO ndị ọzọ na-ejikarị okwu "ozi", "ohu", na "ohu" dị ka okwu ndị na-abụghị nke teknụzụ, nke a na-aghọta nke ọma na-akọwa eziokwu nke omume a. Ha na-ekwu na omume ahụ na-ezute nkọwa niile a nabatara maka ịgba ohu. Ndị ohu nke ụlọ nsọ na-arụ ọrụ ndị na-abụghị nke afọ ofufo ma a naghị akwụ ụgwọ. Ọ bụ ụlọ nsọ na-achịkwa ndụ ha kpamkpam, ndị n'echiche na-aghọ ndị nwe ha.

Emmanuel Kwaku Akeampong, onye Ghana nke Mahadum Harvard, na-ekwu na "tro" pụtara "chi" na "kosi" na-eji n'oge dị iche iche eme ihe ma ọ bụ "ohu", "nwa agbọghọ na-amaghị nwoke", ma ọ bụ" nwanyị. Anita Ababio, onye ọka iwu Ghana nke nyochara okwu ahụ nke ọma, kọwara na okwu Adangbe na Ga, "woryokwe'" sitere na "won" nke pụtara òtù nzuzo, na "yokwe", nke pụtara "ohu". Ya mere, ọ na-ekwu, "woryokwe" bụ "ohu nke òtù nzuzo". Robert Kwame Amen na Ghana Studies na-ezo aka na Trokosi dị ka ụlọ ọrụ ịgba ohu. N'otu aka ahụ, Stephen Awudi Gadri, Onye isi oche nke Trokosi Abolition Fellowship nke Ghana, yana onwe ya sitere n'ezinụlọ nsọ, na-azọrọ na trokosi bụ "ndị ohu nke chi nke ebe nsọ". "Ọ bụ ezie na a na-akpọ ha 'ndị nwunye chi ahụ', ma ha na-ejere ndị ụkọchukwu na ndị okenye nke ụlọ nsọ ahụ ozi ma na-arụ ọrụ siri ike, yana ịghọ ndị mmekọ mmekọahụ nke onye ụkọchụàjà ahụ", ka Gadri na-ekwu. Ọ na-ekwukwa, "trokosi na-arụ ọrụ maka onye ụkọchukwu n'enweghị ụdị ụgwọ ọrụ ọ bụla", na "ọ bụ ụdị ịgba ohu". Ababio na-ekwu, "A na-ahụ ọnọdụ ohu nke trokosi n'ọrụ ha na-arụ n'ebe nsọ, nke a na-akwụghị ụgwọ maka ya... ọ dị mwute na ọtụtụ trokosi, mgbe a tọhapụrụ ha, ha ka nwere ememe ndị na-ejikọta ha ma ọ bụ na-agbakọta ha na ebe nsọ maka ndụ ha. "Ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na ndị a na-ejere ozi nwere ikike nke onwunwe mgbe niile". Ọ na-aga n'ihu na-ehota Nkebi nke Nkwekọrịta na Omume na Omume ọ bụla. Angela Dwamena-Aboagye, onye ọka iwu Ghana, na-ekwu na ịgba ohu bụ "ohu, dị ọcha ma dị mfe. Ọ na-emebi ikike mmadụ niile".

N'ajụjụ nke ma Trokosi bụ ụdị ịgba ohu na ma mmetọ mmekọahụ metụtara, azịza ya na-ekewa n'ime ogige abụọ. Ụfọdụ ndị na-akwado ọdịnala na-agbachitere usoro ahụ na-ekwu na ọ bụ naanị omenala omenala nke ebe nsọ ụfọdụ ma n'ihi ya, a ga-echebe ya. Ndị na-agbachitere ndị a na-ekwu na ọ bụ ezie na mmetọ mmekọahụ nwere ike ime, ọ nweghị ihe akaebe na mmetụ mmekọahụ ma ọ bụ nke anụ ahụ bụ akụkụ siri ike ma ọ bụ usoro nke omume ahụ. Dị ka ha si kwuo, omume ahụ na-amachibido onye Trokosi itinye aka na mmekọahụ ma ọ bụ metụ aka. Ogige nke ọzọ na-anọchite anya ndị NGO na-arụ ọrụ na Trokosi na ndị bụbu Trokosi bụ ndị a tọhapụrụ. Ndị a na-emegide omume ahụ edekọla akaebe nke ọtụtụ narị ndị bụbu (a tọhapụrụ ugbu a) Trokosi ndị na-ekwu na mmetọ mmekọahụ bụ akụkụ oge ha n'ụlọ nsọ ahụ, na-azọrọ na ọnụ ọgụgụ ụmụ ndị ụkọchukwu na ndị okenye ụlọ nsọ ahụ mụrụ ha dị ka ihe akaebe na ndị akaebe.

Ihe Ndị Mere Ya

E nwere isi ihe abụọ kpatara omume nke ịgba ohu. Ihe a na-ahụkarị bụ echiche nke mkpuchi mmehie. A na-enye nwa agbọghọ n'ụlọ nsọ ma ọ bụ chi dị ka ụdị "àjà dị ndụ" iji kwụọ ụgwọ maka mpụ ndị a na-ebo ebubo nke onye òtù ezinụlọ ma ọ bụ nna nna, dịka onye ụkọchukwu nke ụlọ nsọ ahụ si ghọta. N'oge ọ na-agba afa, ọ na-akpọ chi nke ụlọ nsọ ahụ ka ha kpughee ozi a. A na-ewere ụmụ agbọghọ a na-akwụ ụgwọ maka mpụ ndị dị otú ahụ n'echiche dị ka ụdị onye nzọpụta, ọ bụrụhaala na ọ nọ n'ụlọ nsọ ma ọ bụ n'okpuru nchịkwa ya, a na-eche na iwe nke chi ahụ ga-ezere ndị ọzọ n'ezinụlọ ahụ.

Mmalite na akụkọ ihe mere eme

N'Alaeze Ukwu Dahomey

Inye ụmụ anụmanụ na-egwu nwoke nye chi bụ nke ọtụtụ oge ochie ochie.  Na West Africa, ahụ omume agafeela ma ọ na-akpa ala ọtụtụ awụ.  A na-akpọ ndị ozi, ndị ohu, na n'ezie ndị faili na obí eze Dahomey ahosi, site na aho nke ekwe "eze", na si nke onye "onye na-adabere" ma ọ bụ "onye na-adabere" ma ọ bụ "onye n'okpuru".  N'asụsụ Gbe, aho nwoke dị iche na-eme otú ahụ si ma ọ bụ ihe see akara ahosi n'ụzọ pụtara ihe di ọ nwụrụ.  Ahosi nsogbu dị ka otu ndị ozi nke ndị eze ọnwụ anwụ na abanye Dahomey.  Ọnwụ nke eze na-ahapụ nhọrọ ndị na-eso ya na ndị na-egosi nke eze ọhụrụ nwere ike ọ-eji enwe mmemme n'ihi na ha nwere ike ịbụ ndị agadi ya.[1]  Site n'otu akwụkwọ, e nwere 5,000 ruo 7,000 ahosi bi n'obí eze dị na Abomey, ọ na-adịghịkwa nwoke bi n'ebe ahụ ma e wezụga ụfọdụ Ndị ọnaozi ole na ole ka a na-ebo ebubo ụmụ akwụkwọ.[2]  Mgbe mmalite dara, ọ dịghị nwoke ọ gba a akara n'obí eze ma e wezụga eze, ụmụ-eche na-eche ya nche a na-akpọ Amazons na-eche.  Eze na-achịkwa ọ ALA nke ndụ na ịnwụ nke ahosi.  A na-egosi ndị Agha na Abomey ochie ochie ili ọha na eze ma gwa ha na ndị eze "wepụtara onwe ha", mgbe ọ nwụrụ, ka e lie ha na ya ka ha wee soro ya ma jeere ya ozi n'ụwa na-anụ.  Otu onye kwuru, "N'ezie, ndị mmadụ imehie ihe nke mkpa onye kwuo uche ya nke oge a na okwu ahụ bụ "ndị na-arụ ọrụ" dị ka a ga-asịs na ndị na-egosi ahụ ike ịnwụ ma ọ bụ nwee nhọrọ ọ nchekwa n'okwu ahụ".[3]  Ahosi ndị na-akpata dị ike ma ọ bụ ndị nwere uche nke onwe ha bụ ndị chụrụ n'àjà (n'ụzọ ụzọ na n'ụzọ anụ ahụ) n'ememe ọkụ kwa afọ nke na-ewe ọtụtụ ụbọchị ọtụtụ àjà mmadụ na-eme ka ike nke eze dị ọhụrụ, nke a na-emekarị site na igbupụ isi n'ihu ọha ọha..

Na Ghana

Ka ndị mmadụ na-akwaga n'ime West Africa, omume ahụ gbasara.  Sandra Greene kwuru na na Ghana, omume ahụ ma ọ na-ahọpụta ala na ịhụ afụ nke 18. N'oge ahụ, eka Amlade Sui ntụ ndị dị ike, wee ọgụ ndị ohu n'aka ndị na-achọ ọrụ ya.  Omume a na-akpọ "ịgbanwe" asụsụkwara na Ghana n'oge ahụ.  N'okpuru omume a, ọ bụrụ na ohu ụlọ nsò anwụ ma ọ bụ gbapụ, a-eji ka-egosi ahụ jiri nwa strandị ya.[1]  Na leka adọ nke iri na , Nyigbla , ụlọ nsso ya asụsụkwara ndị ohu maka ọrụ ya.  Otú ọ dị, ịgba ohu na- ike isi isi ihe a na-ama n'oge ahụ na n'ebe ahụ, ebe ọ bụ na Nyigbla guzobekwara omume a na-akpọ foasi, ebe a na-anakọta ndị ọrụ abụọ kwa afã n'ụzọ apụta atụ.  N'oge ahụ, ndị ohu na-alụ agha ndị agha ndị dị ike.

Akụkọ banyere mmegide megide omume ahụ

N'oge ọchịchị ndị ọchịchị

Mgbe Ghana (Gold Coast n'oge ahụ) nọ n'okpuru elu ahụ ndị, ụmụ amaala ole na mere amụ omume, mana ndị nwe ala tụpụtara isi ha.  Ha kwara ha emo dị ka "ndị kpuru ìsì ndị inyere ndị ọzọ aka ịhụ".  onye na-achị mba ahụ ahụra omume ahụ n' nssọ Atigo dị nso na Battor site na 1919 ruo 1924. Onye Kọmishana distrikti na-eme , W. Price Jones, hụ ya "mmeri nke inyefe ụmụ anụmanụ n'aka ndị na-eme nkiri ihe", mana n'ihi ihe akụ na-akwado, na ịghara ikike aka.  N'ihi ahụ ahụ, a gwara ndị ohu nọ n'iche nsso Atigo na ha nwere ike emetụta ma ọ bụrụ na ha mmetụta.[1]  N'oge na-adịghị anya mgbe nke ahụ ùgwù, ike na-achị mba ahụ leghaara n'ozi ọzọ anya na ụlọ ns ahụ ahụ ka na-edebe trokosi.[2]  Mgbe nke ahụ ihu, omume ahụ la mfe na ma e mere ka nsogbu mara ya ọzọ ruo n'afọ 1980.

N'afọ ndị 1980

Omume a batara n'ìhè mba n'oge ahụ mgbe Mark Wisdom, onye ụkọchukwu Baptist, zaghachiri ihe ọ na-azọrọ na ọ bụ ọhụụ sitere n'aka Chineke, ma maa usoro ahụ aka na mgbasa ozi mba. Amamihe kwuru na ka ọ na-ekpe ekpere, ọ hụrụ ọhụụ nke ụmụ nwanyị na-ejikọta, na-eti mkpu maka enyemaka. Amamihe kwuru na ya mechara chọpụta otu ụmụ nwanyị ndị a n'otu n'ime ọrụ ozi ọma ya, nke e jidere n'agbụ n'ụlọ nsọ dị n'ofe Osimiri Volta site n'ụlọ ya, mana ọ maghị ya na mbụ. Ọ malitere ịkatọ omume ahụ n'ihu ọha, nke ukwuu nke na isi akụkọ na Ghana tiri mkpu na ọ naghị atụ ndị ụkọchukwu ụlọ nsọ. Wisdom dere akwụkwọ banyere isiokwu ahụ, hiwere FESLIM (Fetish Slaves Liberation Movement), ma nye aka na ụfọdụ n'ime nnwere onwe mbụ, mana ọ bụ nkwupụta ihu ọha ya siri ike nke a kọrọ na akụkọ ahụ kpaliri uche mba.

N'afọ ndị 1990

Na Bloom afɔ 1990, onye nta okpukpe Ghana bụ Vincent Azumah ike obi ike ide ihe n'ihu ọha omume ahụ ma kpalite isi mba niile.  Mgbe ahụ, International Federation of Women Lawyers in Ghana (FIDA) haziri egwuregwu àgwà ụlọ ndò ma wepụta ọmụmụ na 1992. Ihe omume ndị a mere mgbe Jerry Rawlings ka na-ejide onye isi ala nke Ghana na aka ire.  Rawlings na ụmụaka ya bụ ndị na-alụ agha ọdịnala Africa, na-akpọ ya "Ihe nketa Afrịka" na ihe sere mba.  Otu ihe atụ nke a bụ inye onye Manchester òtù Afrikania, Okomfo Damuah, oge ikuku n'efu, n'oge a na-achọta ndị mgbochi redio na TV.  Omume Azumah na FIDA nwere obi ike n'ihi ọnọdụ ike ndị nke ụbọchị ahụ.

Mmegide nke NGO

Ụfọdụ n'ime òtù ndị sonyeere ahụ bụ UNICEF, International Needs Network Ghana, Swiss "Sentry Movement", Trokosi Abolition Fellowship, Anti-Slavery Society, na Every Child Ministries.  Lanarị ike bụ otu ndị bụbu trokosi ndị gbanyere ọnụ iji kwuo okwu ndị omume ahụ.  Òtù ndị na-arụsi ọrụ ike n'ịtọhapụ ndị ohu bụ FESLIM (Fetish Slaves Liberation Movement), nke Mark Wisdom, International Needs, na Every Child Ministries,.  Ndị otu NGO na ndị otu na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ anọwo na-alụso ya ogụ - na-arụ ọrụ iji rụọ omume ahụ ma akwụkwọ akwụkwọ onwe maka ndị ohu ụlọ nss.  Ha arụ ọrụ ha na Nkwado siri ike site na CHRAJ - Commission on Human Rights and Administrative Justice - na Ministry of Women's and Children's Affairs.  A haziri ndịikpe nke ụmụ anọ na Accra na 2003 iji gaa n'ihu na ogụ omume ahụ.

Ihe "Trokosi" na "Vudusi" pụtara

Okwu Trokosi sitere n'okwu Ewe-Gbe "tro", nke okwu chi ma ọ bụ fetich, na "kosi", nke nwoke ohu.  "Ko" na-egosi ogbenye na "si" na-ekiri anya.

"Vudusi", nke a na-akpọ "vudushi", ụdị na-agba ọsọ ọsọ voodoo.  [1] Chi "tro" , dị ka ndị omenala Afrịka si kwuo, Onye Okike ma ọ bụ ihe a ga-akpọ "Chineke Kasị Elu" ma ọ bụ Chineke Kasị Elu.  "Tro" na-ezo aka n'ihe na-adọrọ adọrọ Afrịka na-akpọ "obere chi" ma ọ bụ "obere chi" -- enyo nke okike, wdg nke a na-isi n'okpukpe omenala.  A na- asụsụ okwu Trokosi eme ihe na Bekee na Ghana dị ka okwu ndị.

Ụdị nke ndị na-akwado Tro

• Ndị sonyeere Tro n'onwe ha (nke a na-adịghị ahụkebe) na ndị a mụrụ n'aka ụmụ nwanyị jikọtara na Tro ma malite dị ka ụmụaka (Trovivo);
• Ndị a na-eche na a mụrụ ha site na ntinye aka nke Tro (Dorfleviv"" (ndị na-azụta afọ) ma si otú a na-enweta ọrụ ndụ nke ịgba ohu na tro;Dorflevi"" (ndị na-azụta akpa nwa) ma si otú a na-etinye aka n'ọrụ ndụ ha niile nke ịbụ ohu nye tro;
• Ndị a na-ekwu na ndị Tro kpọrọ ka ha bụrụ ndị ụkọchukwu na ndị ụkọcha nwanyị nke ụlọ nsọ (Tronua);
• Ndị a manyere ịghọ 'Tro' iji kwụọ ụgwọ Tro n'ihi na ezinụlọ ha kwuru na ọ ritere uru na ya.
• Ndị Trokosi ndị ezinụlọ zitere, mgbe mgbe megide ọchịchọ nke nwa agbọghọ ahụ, n'ihi egwu na ọ bụrụ na ha emeghị ya, ọdachi ndị ọzọ nwere ike imerụ ha site na iwe nke chi ndị nsọ. Ìgwè ikpeazụ a mejupụtara ụmụ agbọghọ na-amaghị nwoke ndị a na-eziga n'ohu n'ụlọ nsọ nke Troxovi n'ihi mpụ ndị a na'ihi na ndị okenye ma ọ bụ ndị okenye ezinụlọ ha mere, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mgbe niile ụmụ nwoke dị ka ndị nna, ndị nna ochie, na ụmụnne nna. Trokosi bụ ụdị "àjà dị ndụ", nke a na-eche na ọ na-azọpụta ezinụlọ ahụ na nsogbu site na ahụhụ ya.

Nnukwu ọdịiche dị n'omume

Ịgba ohu omenala na-egosi ịdị n'otu dị elu, mana enwere ọtụtụ ọdịiche dị mkpa ka a na-eme ya n'ebe nsọ dị iche iche na n'ebe dị iche iche. Every Child Ministries, otu NGO nke Ndị Kraịst nke mere ọtụtụ nnyocha na isiokwu ahụ, depụtara ndị a dị ka ọdịiche ha hụrụ n'ọrụ ha:

Ogologo oge ọrụ

E nwere ike ọrụ abụọ - ọrụ na-adịgide ma ọ bụ nke ndụ na ọrụ dị ike.  Otu onye ndu echiche echiche na ụzọ e mere mpụ, ike ịgbaghara ya ruo oge oge.  Nke a bụ echiche nke ndụ ma ọ bụ ọrụ ebi.  Ndị ohu nke ụlọ nsasị na-eje ozi ndụ ha niile mmetụta na ha ga-enwere onwe ha ọ ọgwụgwọla ma ndị si n' akara ga-etinye aka maka ha.  N'ebe nsụhọ ụfọdụ, n'ebe ụfọdụ, na maka ụfọdụ ebubo mpụ, ọrụ ahụ na-ejedebe na ọnụ ọgụgụ a kapịrị ọnụ nke afọ.  N'ndị ndị ọzọ, a na-akwụ ụgwọ dị ukwuu n'aka ohu ụlọ ns ma ọ bụ akara ya.  Ụmụ anụmanụ ahụ na-arụ ọrụ iji akara ego ahụ, mana n'eziokwu, ego ahụ dị elu ma ụzọ ha si akwụkwọ ya dị ala nke na ọ na-eche nke nta ka ọ bụrụ na ọkụ na-agba ọkụ ọkụ ọkụ.  Ụfọdụ ndị ohu na-aghọ ndị na- metal mma ma ọ bụ ndị na- ike uru nye onye mgba.  N'ndị ndị a, ndị ike inye ihe a na-akpọ ntọhapụ "oge".  Nke a bụ n'ezie aha na-ụlọ ezi, ebe ọ bụ na ọ bụ ọnọdụ na-adịgide adịgide.  akwụkwọ nwa oge na-enye ohu ikike ibi n'ahụ ụlọ nsso ahụ nwa oge.  Mkpebi niile dị mkpa nke ndụ ya ka na-achịkwa site n'ahụ nsacha ahụ, ọ ka nọ n'ọkwa na oku nke onye, ​​ọ ga-abụ iche ozi na emume chi kwa aafo, nke a aza ka ọ weta onyunyo nke nwewe ike iwe ya afɔ niile.".

Omume ndina n'ike site n'aka onye ụkọchukwu na ndị okenye nke ụlọ nsọ ahụ

N'ọtụtụ ebe nsso, a na-ewere ya dị ka ọrụ nke ndị ohu ebe nsso ka ha na onye kpà na mgbe ụfọdụ ndị nwere ike inwe mmekọahụ.  A raara ahụ nke ndị mgbasa ahụ nye chi nke ụlọ nsasị ahụ, ya mere, iso ya nwee obi ụtọ bụ ihe dị nsacha - echiche, iso chi ahụ nwee obi ụtọ.  Nke a bụ egwuregwu na ihe okwu ahụ bụ "ụmụ nke chi. " Ọtụtụ trokosi na vudusi na-amajala iti ihe na ndị na-eso ụzọ siri ike a na-enye ha maka iso onye na-enwe mmekọahụ.  Na Ghana, òtù ndị na-ahụ maka ihe ndị ruuru mmadụ na--egosi omume nke "trokosi" na-ekwu na ndị ohu ụlọ nsso na-ihe nkezi nke umu anne mgbe ha nọ n'ohu, ọtụtụ n'ime ha bụ ndị ndu ma ọ bụ ndị okenye nke ụlọ nsso.  Ndị na-akwado ịgba ohu na-agọnahụ na nke a bụ nke nke omume ahụ.  O yiri ka arịa dị ukwuu n'etiti omume dị na mpaghara dị iche iche, mana Rouster na-ekwu na nsogbu nke ike a manyere n'ibu ebe ikiri nke ọma ka agara ụka okpukpe.  Ọ na-ezo aka na trokosi dị ka "nwa ihe na-egosi nwoke".

Omume yiri nke ahụ na mba ndị ọzọ

• Devdasi na India na Nepal
• Ịgba ohu Mmekọahụ
• Ịgba akwụna dị nsọ
• Ịgba ohu ụmụaka

Ịgụ ihe ọzọ

• [Ihe e dere n'ala ala peeji] Usoro Trokosi na Ghana: Ịkpa ókè megide ụmụ nwanyị na ụmụaka. Na Apollo Rwomire (ed.), African Women and Children: Crisis and Response, Westport, CT: Praeger Publishers, 91-103.
• Dovlo, Elom (1995). Akụkọ banyere Trokosi Institution, Mahadum Ghana, Legon.
• [Ihe e dere n'ala ala peeji] (2009). Omenala na onyinyo nke ijikọ ụwa ọnụ: Njikọ ememe na Ghana. Archiv Orientální, 77, 123-142.
• Ojiji na-aga n'ihu. (1994). Trokosi: Ụmụ agbọghọ na-amaghị nwoke nke Chi ma ọ bụ ndị iko nwanyị nke ndị ụkọchukwu Fetish. [Ihe e dere n'ala ala peeji] PO Box C267 Cantonments Communication Centre, Accra, Ghana.
• Ojiji na-aga n'ihu. (1995). Trokosi Akụkụ 2. [Ihe e dere n'ala ala peeji]
• Rouster, Lorella (2007). "Ịlụ ọgụ maka ịgba ohu ụmụaka na West Africa", SST/GH, Fall 2007, Union Gospel Press, Cleveland, OH. Hụkwa Ozi Nwatakịrị Ọ bụla.