Tapu
Tapu[1] [2] [3] bụ echiche ọdịnala ndị Polynesia na-egosipụta ihe dị nsọ ma ọ bụ ihe dị nsọ, yana "mmachibido ime mmụọ" ma ọ bụ "mmachibido iwu"; ọ gụnyere iwu na mmachibido iwu. Okwu Bekee taboo na-enweta site na nke a mechara pụta na ụbọchị sitere na nleta Captain James Cook na Tonga na 1777.
Echiche a dị n'ọtụtụ obodo Polynesia, ndị omenala Maori, Samoan, Kiribati, Rapanui, Tahitian, Hawaiian, na omenala Tongan, n'ọtụtụ ọnọdụ na-eji okwu yiri ya (site na Proto-Polynesian *tapu), ọ bụ ebe na okwu Rotuman maka echiche a bụ "ha'a". Na Hawaii, a mara echiche yiri nke ahụ dị ka kapu[1] - /t/ na /k/ bụ ịdị iche iche na phonology Hawaiian.
N'èzí Polynesia
[dezie | dezie ebe o si]Mgbọrọgwụ ahụ ọrụ na-ahụhụ Polynesia, n'ime Ezin Austronesian sara mbara: dịka Fiji tabu, [1] Hiw (Vanuatu) toq [hiw] 'ihe dị nsasị, dị nss", Mwotlap ne-teq [nɛ-tɛk pw] 'ebe ili ozu"...
Ma Polynesia ma ọ bụ na ọ bụghị, ụdị niile nke oge a na-abụ na etymon Proto-Oceanic nke e wu esi dị ka *mis [tambu], nke ihe ọ pụtara bụ "a akwụkwọ iwu, nke a esemokwu ókè; dị nsso, n'ihi ike nke egwu n'ihu ike ime ike ime.".
Banyere ndị na-abụghị ndị Oceanic, ha yiri ka ha dị na Central-Eastern Malayo-Polynesian, na ụdị a na-eweghachi dị ka *tambu.
N'asụsụ Polynesia
[dezie | dezie ebe o si]N'omenala ndị Maori
[dezie | dezie ebe o si]N'omenala Maori na Tongan, a na-ewere ihe bụ tapu dị ka ihe a na-enweta ike emebi ma ọ bụ sacrosanct. A nna nna ihe ma ọ bụ ebe ndị bụ tapu naanị ha, ha ikike ike ọ na-azụrụ ma ọ bụ ike ha. N'ụdị ụfọdụ, e mmetụta ikwu ha.
N'ime obodo Maori, tohunga (Ndị mgbasa ozi) na-ahụ echiche ahụ chebe ihe site na iji eme ihe n'ụzọ gabigara ókè, site n'ịkwupụta ọdịdị azụ ma ọ bụ ihe onwunwa ọzọ dị ka tapu (lee Rahui).
E nwere ụdị tapu abụọ, nke onwe (nke metụtara ndị mmadụ n'otu n'otu) na nke ọha na eze (nke metụtara obodo). Onye, ihe, ma ọ bụ ebe bụ tapu, nwere ike ọ gaghị emetụ aka site na mmetụ mmadụ, n'ọnọdụ ụfọdụ, ọbụnadị ịbịakwute ya. Enwere ike ime ka onye, ihe, ma ọ bụ ebe dị nsọ site na tapu ruo oge ụfọdụ.
Tupu njikọ ndị Europe, tapu bụ otu n'ime ike kachasị ike na ndụ Maori. Mmebi nke tapu nwere ike inwe ihe dị egwu, gụnyere ọnwụ nke onye mebiri iwu site na ọrịa ma ọ bụ n'aka onye mebiri emebi metụtara. N'oge gara aga, nri a na-esi maka onye nọ n'ọkwá dị elu bụ tapu, onye dị ala enweghị ike iri ya. Ụlọ onye isi bụ tapu, ọbụnakwa onye isi ahụ enweghị ike iri nri n'ime ụlọ ya. Ọ bụghị naanị na ụlọ ndị nọ n'ọkwá dị elu weere dị ka tapu, kamakwa ihe onwunwe ha gụnyere uwe ha. Ebe a na-eli ozu na ebe ndị a na-anwụ bụ tapu mgbe niile, a na-ejikarị mgbidi na-echebe ebe ndị a.
Ọdụ ala n'otu ikpe, otu onye isi Were ebe obibi dum - Auckland, obodo ọhụrụ e iwu na Europe - dị ka tapu, iji mee ka ,dị ndị ọzọ doo anya na o dị ka n'okpuru ọkwa ya.[1]
Taa, a ka na-ahụ tapu n'ihe gbasara ọrịa, ọnwụ, na olili ozu:
- Tangihanga ma ọ bụ ememe olili ozu nwere ike iwe ihe ruru ụbọchị ise. Onye nwụrụ anwụ na-edina n'ọchịchị, na-abụkarị n'ime igbe ozu mepere emepe nke ndị ikwu nwanyị yi uwe ojii gbara gburugburu, isi ha na-ekpu mgbe ụfọdụ akwụkwọ kawakawa, ndị na-ewe ezumike ole na ole. N'ehihie, ndị ọbịa na-abịa, mgbe ụfọdụ site n'ebe dị anya n'agbanyeghị naanị mmekọrịta dị anya, iji gwa onye nwụrụ anwụ okwu. Ha nwere ike ikwu n'ezoghị ọnụ banyere mmejọ onye nwụrụ anwụ yana omume ọma, mana ịbụ abụ na ime ihe ọchị dịkwa mma. A na-agba ume igosipụta iru uju n'efu site n'aka ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị. Enwere ike ịkpọtụrụ nkwenkwe ọdịnala, a gwakwara onye nwụrụ anwụ ka ọ laghachi n'ala nna nna ya, Hawaiki, site na te rerenga atribuwa, njem ndị mmụọ. Ndị ikwu a maara dị ka kiri mate ("akpụkpọ ahụ nwụrụ anwụ") nwere ike ọ gaghị ekwu okwu. N'abalị ikpeazụ, ndị na-eru uju na-eme ememe nche ma mgbe anyanwụ na-apụta, a na-emechi igbe ozu, tupu ozi olili ozu ma ọ bụ marae na / ma ọ bụ ememe olili oyu n'akụkụ ili, nke na-abụkarị nke Ndị Kraịst. Ọ bụ omenala maka ndị na-eru uju ịsa aka ha na mmiri ma wụsa ụfọdụ n'isi ha tupu ha ahapụ ebe ili ozu. Mgbe emume olili ozu gasịrị, a na-eme oriri omenala. A na-atụ anya na ndị na-eru uju ga-enye koha ma ọ bụ onyinye maka nri ahụ. Mgbe olili ozu gasịrị, a na-eji karakia (ekpere ma ọ bụ ịgba afa) asa ụlọ onye ahụ nwụrụ anwụ na ebe ha nwụrụ ma jiri nri na ihe ọṅụṅụ mee ka ọ ghara ịdị nsọ, n'ememe a na-akpọ takahi whare, na-azọ ụkwụ n'ụlọ ahụ. N'abalị ahụ, powhangahau (abalị ntụrụndụ) bụ abalị ezumike na ezumike. A naghị ahapụ nwanyị di ya nwụrụ ma ọ bụ nwanyị di ya anwụ naanị ya ruo ọtụtụ abalị na-esote.
- N'ime afọ na-esote, ndị ikwu nke onye a ma ama nwụrụ anwụ ga-eleta marae ndị ọzọ, "na-ewetara ha ọnwụ" (kawe mate). Ha na-eburu foto nke onye ahụ gaa na marae.
- A na-emekarị ihe ngosi nke nkume isi (hura kōwhatu) ihe dị ka otu afọ mgbe ọnwụ gasịrị, mgbe mgbe n'oge ezumike ọha na eze iji nabata ndị ọbịa na-enweghị ike ịbanye na tangihanga. A na-echeta ndị nwụrụ anwụ ma gosipụta iru uju.
- A na-ewere Rangatira (onye isi) ma ọ bụ Toa (onye agha), mgbe ọ na-egbu egbugbu ihu ya, dị ka Tapu mgbe onye na-egbu egbu na-akpụ ya, ma ghara ikwe ka ọ rie onwe ya ma ọ bụ metụ aka ma ọ bụ ọbụna lee anya n'echiche nke ya.
- A na-ewere ndị ọbịa Manuhiri/manuwhiri ma ọ bụ ndị ọbịa na Marae dị ka tapu ruo mgbe nri metụrụ ma ọ bụ gafere n'ọnụ ha.
A ka na-ahụkwa Tapu n'ebe a na-egbu whale. A na-ewere whale dị ka akụ ime echiche dị ka ụmụ nke chi oké osimiri, Tangaroa, ma bụrụ ndị a na-ahụ mmetụta dị elu. A na-ewere ebe ndị iro whale atọ na ozu whale ọ àlà sitere na tọọ dị ka ala dị nsso.
Noa
[dezie | dezie ebe o si]Noa, n'aka nke ọzọ, na-ebuli tapu site na onye ma ọ bụ ihe ahụ. Noa yiri gị. Tapu na noa ka bụ onye nke di Maori taa, ọ bụ ebe na ndị mmadụ taa nkwado enwe otu tapu ahụ dị ka nke oge gara aga. ọhụrụ taa, dịka ọmụmaatụ, nwere ike ika emume noa iji eserese, iji mee ka ụlọ ahụ dị njikere tupu ahụ abanye.
Ihe edeturu na ntụaka
[dezie | dezie ebe o si]Ihe edeturu
[dezie | dezie ebe o si]- ↑ O'Malley (6 December 2016). 'The great war for NZ broke out less than 50 km from Queen St': Vincent O'Malley on the Waikato War and the making of Auckland (. Spinoff.
Ihe odide
[dezie | dezie ebe o si]- [Ihe e dere n'ala ala peeji] Njem gaa n'Oké Osimiri Pacific: nke Eze Ukwu mere, maka ime nchọpụta na Northern Hemisphere: nke e mere n'okpuru nduzi nke Captain Cook, Clerke, na Gore: n'afọ 1776, 1777, 1778, 1779, na 1780: ịbụ mkpirisi, zuru oke, na nke na-eju afọ nke njem ahụ. E bipụtara ya maka Champante na Whitrow ... na M. Watson; 1793.Cook (1821). A voyage to the Pacific Ocean: undertaken by command of His Majesty, for making discoveries in the Northern Hemisphere : performed under the direction of Captains Cook, Clerke, and Gore : in the years 1776, 1777, 1778, 1779, and 1780 : being a copious, comprehensive, and satisfactory abridgement of the voyage.
- François (2022). "Awesome forces and warning signs: Charting the semantic history of *tabu words in Vanuatu". Oceanic Linguistics 61 (1): 212–255. DOI:10.1353/ol.2022.0017. ISSN 1527-9421. Retrieved on 2022-07-11.