Ura Asụsụ

Ura
Spoken in:	Erromango
Total speakers:	6
Language family:	Tustrunizit  Malayo-Polynesian   Oceanic    Southern Oceanic     South Vanuatu      Erromangan       Ura
Language codes
ISO 639-1:	none
ISO 639-2:	—
ISO 639-3:	uur
Lang Status 20-CR.svg

Ura bụ asụsụ na-efe efe nke agwaetiti Erromango na Vanuatu . A na-eche na ọ ga-apụ n'anya, mgbe oke mbibi nke agwaetiti ahụ na narị afọ nke iri na itoolu, ruo mgbe Terry Crowley chọtara ọnụ ọgụgụ dị nta nke ndị ọkà okwu ochie na 1990s.

Okwu mmalite

Akụkọ ihe mere eme

Ura bụ asụsụ na-enweghị isi nke dị na Republic of Vanuatu, otu agwaetiti dị ihe dị ka agwaetiti 80 dịpụrụ adịpụ na New Caledonia . Ndị bi na mbụ biri ebe ahụ ihe dị ka afọ 4,000 gara aga, ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ amụbaala ihe dị ka 2.3% kwa afọ dịka ngụkọ 1999-2009 siri dị. Kpọmkwem, Ura dị na ndịda agwaetiti Erromango, ebe obibi nke ndị 1950 (Daniel, 2010). Asụsụ ahụ sitere na mgbago ugwu Elisabeth Bay wee ruo Potnuma, mechara kwaga na mpaghara ime obodo ndị ọzọ gụnyere nnukwu caldera (Crowley, 1999). Dabere na ọnụ ọgụgụ Terry Crowley na 1990 ndị mmadụ 6 na-asụ ya nke ọma yana di na nwunye iri na abụọ ndị ọzọ na-asụ ya nke ọma. Ndị niile na-asụ asụsụ Ura na-asụ ọtụtụ asụsụ. Ha na-asụ Sye, nke bụ isi asụsụ n'agwaetiti ahụ, yana Bislama, nke bụ pidgin English ha. Ọ pụrụ ịbụ na a na-akpọbu Ura n’onwe ya dị ka Aryau ma ọ bụ Arau, okwu ndị dabeere n’aha onye mbụ nwere aha asụsụ ahụ. Usoro ịkpọ aha a bụ njirimara nke asụsụ Erromangan ndị ọzọ (Crowley, 1999).

Ụda

Consonants

Ura nwere consonant fọnịm 18. Otu n'ime ihe dị iche n'etiti Ura na Sye bụ na /f/ na /v/ na Ura bụ consonants dị iche, ebe Sye enweghị ihe ọ bụla dị iche. /r/ bụ flap alveolar apical ma ọ bụ trill, na mgbe ụfọdụ na-enwe mgbagwoju anya na /l/ nke bụ akụkụ alveolar, n'agbanyeghị na enwere ọdịiche ụda ụda doro anya. Nke a nwere ike ịbụ n'ihi enweghị nkwuwa okwu nke onye na-ekwu okwu ma ọ bụ n'ihi na /r/ na /l/ bụ fọnịm fọnịm nso (Crowley, 1999)

		Bilabial	Alveolar	Palatal	Velar	Glottal
Ihu imi		m	n		ŋ
Kwụsị	voiceless	p	t		k
	voiced	b	d		g
Nke na-ese okwu	voiceless	f	s			h
	voiced	v			ɣ
Odika			l	j	w
Trill			r

Udaume

	Front	Central	Back
Close	i		u
Close-mid	e		o
Open		a

Diphthong dị na Ura, a pụkwara ịhụ ya n'ụzọ dị iche na ụdaume kwekọrọ. Dịka ọmụmaatụ, /ne/ pụtara 'mmiri' atụnyere /nei/ pụtara 'aki oyibo,' ma ọ bụ /uvo/ pụtara 'ka' tụnyere /uyou/ pụtara 'agadi nwanyị' (Crowley, 1999).

Nhazi mkpụrụedemede

N'asụsụ Ura, 88% nke mkpụrụokwu nwere mkpụrụokwu abụọ ma ọ bụ atọ. Ngwakọta nwere ike ime nke akụkụ ụda olu ndị a gụnyere: V, CV, VC, na CVC (ebe V = ụdaume na C = consonant). Akụkụ mbụ nke Ura nwere ike ịnwe ihe ruru ụdaume abụọ n'usoro, na ụdaume nke mbụ bụ ụdaume adịghị elu (/e/, /o/, na /a/), na ụdaume nke abụọ bụ ụdaume dị elu (/i/ na /u/) iji mee njikọ ndị a: /ei/, /eu/, /oi/, /ou/,/au/, /y/ na /w/ nwere ike iso ya na nke ọ bụla n'ime mkpụrụokwu ise ahụ, ewezuga /wu/. Na mgbakwunye, ihe ka ọtụtụ n'ime mgbọrọgwụ ndị na-abụghị okwu na-amalite site na consonants, ebe ọtụtụ mgbọrọgwụ okwu na-amalite na ụdaume, na ọtụtụ n'ime ndị a bụ ụdaume dị elu. N'aka nke ọzọ, ngalaba mgbọrọgwụ-ikpeazụ na-ewepu /v/, /f/, /h/, na /γ/ fricatives yana ụyọkọ consonant site na mgbọrọgwụ-ikpeazụ. Iwu ndị a bụ ọmụmaatụ etu Ura si bụrụ asụsụ amachibidoro karịa Sye (Crowley, 1999).

Ụtọ asụsụ

Usoro usoro okwu

Ụfọdụ nkebiokwu Ura enweghị ihe ngwaa ma were usoro okwu SO.   Agbanyeghị, mgbe ngwaa dị, isi ihe mejupụtara Ura bụ SV(O).   Usoro usoro okwu a anaghị agbanwe mgbe a na-ajụ ajụjụ. N'ezie, enwere ike ịkọwa okwu ajụjụ dị mfe dị ka ụdị nkwupụta ya ma ewezuga ịrị elu n'okwu n'ikpeazụ. Otú ọ dị, Ura na-ekewakwa ajụjụ site n'ịgbakwụnye ''-qu'' na njedebe, nke pụtara 'ma ọ bụ,' nke bụ mbiri nke '' qu davawi '' nke pụtara "ma ọ bụ na ọ bụghị" (Crowley, 1999). Na mgbakwunye na nke a, Ura nwere usoro nke ajụjụ ajụjụ gụnyere ''duwa'' maka 'ebee?', ''nigei'' 'mgbe mgbe?', ''nocwa'' 'olee? (Crowley, 1999). Ajụjụ ndị a nwere onwe ha na ntinye ha n'ahịrịokwu, enwere ike idowe ya na mmalite ma ọ bụ na njedebe nke ajụjụ na-agbanweghị ihe ọ pụtara.

Morphemes

Ura nwere otutu ojiji nke morphemes n'ihe gbasara otutu aha na nnochiaha, na-emepụta prefixes nke na-enweta aha site na ngwaa, ịtọ ebe maka aha, na-egosipụta nkọwa dị mma ma ọ bụ nke na-adịghị mma, na ịgwakọta aha na aha ndị ọzọ, adjective, ma ọ bụ ngwaa. Dịka ọmụmaatụ, ijikọta suffix ''-ye'' na aha na-eme ka ọ pụta ìhè, dịka a hụrụ na ''gimi'' nke pụtara 'ị' ka atụnyere ''gimi-ye'' nke pụtara 'niile' (Crowley, 1999). A na-agbakwunye prefix ''-u'' na aha iji tọọ ọnọdụ maka aha ndị ọzọ malite na n- na d-. Dịka ọmụmaatụ, site n'ịgbakwunye ''-u'' na ''dena'' nke pụtara 'ala,' okwu'udena' pụtara 'ala, n'okpuru' (Crowley, 1999). Dị ka nchọpụta Crowley ọzọ nke asụsụ Erromangan si kwuo, mgbe a na-atụnyere morpheme a na Sye, asụsụ nwanne nwanyị Ura, a ga-atụ anya na a ga-eji ''un-'' mee ihe n'otu ụzọ ahụ ''-u'' iji tọọ ọnọdụ (Crowley, 1998).

Mgbanwegharị

N'ihi na ihe akaebe nke iji mmụgharịgharị dị n'edemede nwere oke, akụrụngwa ndị a anaghị enye ozi zuru oke iji kọwa nke ọma oke na oke ngwaọrụ a. Ọ bụ ezie na World Atlas of Structures Structures adịghị agụnye ozi kpọmkwem gbasara Ura na maapụ mmegharị ya, maapụ a na-egosi Erromangan dị ka asụsụ na-eji nsụgharị zuru ezu (Rubino, 2013). N'ihi na Sye na-ejikwa ntugharị zuru ezu (Crowley, 1998) na n'ihi mmekọrịta chiri anya nke asụsụ atọ a, ọ ga-abụ na map a bụkwa ihe nnọchianya nke Ura. Akụrụngwa dị na-egosi na a na-eji mmegharịgharị na Ura ma ọ dịkarịa ala ugboro abụọ. Nke mbụ, ọ nwere ike kwupụta omume ugboro ugboro dị ka a na-ahụ ya na '' oprei '' nke pụtara 'ntụgharị' na mmụgharị ya '' opreyoprei '' nke pụtara 'tụgharị na tụgharịa'. Ọ nwekwara ike ịbawanye nkwusi ike dị ka a hụrụ ya na '' laupe '' nke pụtara 'ogologo, ogologo' na ''laupe-laupe'' nke pụtara 'ogologo, ogologo ogologo' (Crowley 1999).

Ọnụọgụ

Ọ bụ ezie na nkọwa gbasara usoro agụta Ura adịghị, enwere ike ịpụta na asụsụ a na-eji usoro ntọala iri dabere na Crowely's (1999) English-Ura finderlist ( ọkọwa okwu).

Ura	Bekee
sai	otu
kelu	abuo
qehli	atọ
lemelu	anọ
suworem	ise
misai	isii
sinelu	Asaa
sinehli	asatọ
sivat	itoolu
durum	iri
durum qelu	iri abụọ

Ọnụọgụ iri na otu ruo iri na itoolu na-eji “durem tapolgiba” ntọala wee gbakwunye nọmba ebe onye ahụ. Dịka ọmụmaatụ, a ga-ede iri na isii ka "durem tapolgiba misai" (Crowley, 1999).

Okwu okwu

Okwu mbinye ego

Omenala ọnụ na ihe akaebe edere na-egosi na Novulamleg na Uravat bụ ụdị asụsụ Ura. Otú ọ dị, a kọrọ na Novulamleg kwụsịrị n'afọ ndị 1870 na ọ dịghị mgbe a kpọtụrụ Uravat n'akwụkwọ ederede. N’ihi na o nweghị ozi gbasara asụsụ n’ụdị okwu ha dị, ọ na-esiri ike ịmata ma ndị a bụ olumba abụọ nke Ura ma ọ bụ asụsụ abụọ dị iche (Crowley, 1999). Agbanyeghị, dịka Ethnologue siri kwuo, Ura nwere asụsụ ụmụnne nwanyị abụọ bụ Sye na Ifo. Ifo kpochapuru mgbe onye na-ekwu okwu ikpeazu nwuru na 1954, mana Sye na-eji nke ukwuu taa. N'ezie, enwere ike ịhụ ọtụtụ nfefe nke asụsụ n'etiti Sye na Ura, nke nwere akwụkwọ ọkọwa okwu, phonology, na nhazi (Crowley, 1999).

Okwu Ura bụ otu na Sye:

• "aragi" - onye ahụ
• "Armai" - dị mma
• "avni" - ikpeazụ
• "corevenuwo" - ụdị ji
• "eten" - nwa nwanne nwanyị
• "isut" - n'ebe dị anya, n'ebe dị anya

	Ura	Sye
ifuru	dasisi	tasisi
ire ụtọ	dasyasye	nasyasye
tufuo	davagi	tavogi
onye na-egbu anụ	davlai	tavlai
ijuanya	delau	telau

Ihe egwu

Ihe ize ndụ anụ ahụ

Ebe ọ bụ nanị isii ndị na-asụ asụsụ nke ọma dị afọ 60–70 na 1990s, ekewapụtara Ura dị ka asụsụ na-enweghị isi . Site na etiti narị afọ nke iri na itoolu ruo 1931, ọnụ ọgụgụ Erromango gbadara nke ukwuu site na mmadụ 5000-6000 ruo naanị mmadụ 381 n'ihi ọrịa dị iche iche, ajọ ifufe, na ụkọ nri. Dịka obere obodo jikọtara ya na obodo ndị ọzọ, ndị na-asụ Ura ole na ole fọdụrụ ka agbasasịrị n'etiti ọnụ ọgụgụ ndị na-asụ Sye buru ibu (Crowley, 1999). Site na njikọ a, ndị na-asụ Ura lụrụ ndị na-asụ Sye na ụmụ ha na-asụ asụsụ Sye na-achị achị, na-eme ka ihe ọmụma dị ka "ndị na-asụ nwayọọ nwayọọ [na] na-echefu asụsụ ha wee ghọọ ndị na-asụ asụsụ na-adịghị mma" (Geurin & Yourupi, 2010). Otú ọ dị, ọnụ ọgụgụ ndị na-asụ Ura na-adịtụ ala mgbe niile dị ka nchọpụta ndị Europe mbụ mere na etiti narị afọ nke iri na itoolu. Agbanyeghị na Erromango bụ agwaetiti buru ibu na 887 km ², o nwere otu n'ime ọnụ ọgụgụ ndị kacha ala na Vanuatu, yana naanị mmadụ 1.4 kwa square kilometa ma ọ bụ 0.66% nke ndị Vanuatu (Daniel, 2010). N'ime 1870s, ọ bụ naanị otu ụzọ n'ụzọ anọ nke ngụkọta ọnụ ọgụgụ ndị bi n'agwaetiti ahụ ka edere ka ọ na-asụ Ura (Crowley, 1999). Ihe akaebe a, tinyere eziokwu ahụ bụ na naanị ndị na-ekwu okwu nke ọma ga-adị ugbu a na 80s -90s, mere Crowley (1999) kwubie na ngbanwe ikpeazụ site na Sye na Ura malitere na 1920, n'oge ọnụ ọgụgụ kasị ala nke ndị mmadụ, na ọ ga-anọgide na-agbanwe ruo mgbe asụsụ ahụ ga-apụ n'anya.

Akụrụngwa

Ura na-enwekwa ụkọ ihe onwunwe. Ọ bụ ezie na redio, TV, kọmputa, akwụkwọ akụkọ, na ịntanetị abụghị ihe ọhụrụ na Vanuatu (Daniel 2010), e nwere ihe ndị dị ntakịrị banyere Ura na n'asụsụ Ura. N'ime ụdị mgbasa ozi niile dị iche iche, enwere naanị weebụsaịtị ole na ole nwere ozi pere mpe yana obere nchịkọta akwụkwọ edere. Weebụsaịtị ahụ gụnyere Wikipedia, Endangeredlanguages.com, Ethnologue, Wals, na OLAC. Obere nchịkọta nke ọrụ ederede sitere na 1800 - 1900s, ma eleghị anya na ndị a ga-abụ akwụkwọ ikpeazụ nke asụsụ ahụ ka ndị fọdụrụ na-asụ asụsụ na-anwụ anwụ. Otú ọ dị, àgwà nke ihe onwunwe ndị a nwere nkọwa zuru ezu ma nwee ndepụta nke asụsụ Ura nke nwere ihe dị ka ihe dị ka 500 lexicon, nsụgharị nke Ekpere Onyenwe Anyị, ozi n'ụzọ zuru ezu phonological na grammatical, corpus zuru ezu lexical, nchịkọta nke obere akụkọ na Ura, na akụkụ ụfọdụ sitere na Bible (Lewis et al., 2013). William Mete, onye Erromangan, dekọtara ma dee ọtụtụ ego gbasara asụsụ Ura nke furu efu. N'ụzọ dị mma, ọ dekwara teepu 200 okwu ndị ọkà okwu atọ dị iche iche kpọpụtara (Crowley, 1999); ozi bara uru, ọkachasị sitere na Erromangan.

Nyefe n'etiti ọgbọ

Ọbụlagodi na e nwere akụrụngwa zuru oke iji kuziere ndị Erromangan, enwechaghị mmasị n'ịmụ nyocha nke ụda olu na grammatical nke Ura. Kama nke ahụ, e nwere mmasị ka ukwuu n'idekọ akụkọ ihe mere eme ọnụ . Ma ọbụna akụkọ dị mkpirikpi dị na Ura nke nwere omenala na akụkọ ihe mere eme bara uru anaghị ebufe ọgbọ ndị na-eto eto, dịka ọ na-egosi na enweghi ndị na-eto eto na-asụ asụsụ (Ura, nd). Akụkụ n'ime ihe kpatara nke a nwere ike ịmetụta na ngalaba amachibidoro na nke akọwapụtara nke ojiji nke Ura nke gụnyere emume, abụ, ekpere, ilu, na ụfọdụ ihe omume ụlọ (Ura, nd). N'ihi na a naghị ekwe ya ka o kwekọọ n'ọnọdụ ọhụrụ, nakwa n'ihi ohere dị nta maka ịmụ asụsụ, ọ dịghị uru ọ bara iji mụta ụdị nzikọrịta ozi a na-ekwughị okwu.

Ọgụgụ ọzọ

• Crowley, Terry (1998). Ura. München Njikọ: Njikọ Europa.
• Crowley, T. (1999). Ura: asụsụ na-apụ n'anya nke ndịda Vanuatu. Canberra: Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University.
• Daniel, L. (Ed.). (2010). N'ebe ọwụwa anyanwụ na Australasia 2011 (edemede 42). London, United Kingdom: Routledge.
• Guerin V. & Yourupi P. (2012) Ihe ize ndụ Asụsụ. Asụsụ na Hawai na Pacific: Onye na-agụ klas: 69-75.
• Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, na Charles D. Fennig (eds.). 2013. Ethnologue: Asụsụ nke Ụwa, mbipụta nke iri na asaa. Dallas, Texas: SIL International.
• Rubino, C. (2013). Mgbanwegharị. Atlas nke ụwa Structures asụsụ dị n'ịntanetị. Ewetara na http://wals.info
• Ura. (nd). Asụsụ ndị nọ n'ihe egwu n'ịntanetị. Ewepụtara na https://web.archive.org/web/20250220171510/https://endangeredlanguages.com/lang/2446