Usoro ide ihe nke asụsụ Formosan
ederede nke Asụsụ Formosan bụ ihe Latīn. Ka ọ dị ugbu a, a na-achịkwa iri na isii ( 45 dialects). E mere akwụkwọ akwụkwọ ahụ ka ọ bụrụ nke ọrịa na 2005.
Akụkọ ihe mere eme
[dezie | dezie ebe o si]Ihe odide Sinckan bụ otu n'ime ihe odide mbụ nke ọtụtụ ụbọchị Formosan, nkiri Siraya. ndị ozi ala ụzọ Dutch ụzọ ederede a n'oge mmụta Dutch (1624-1662).
Mgbe 1947, na mkpa maka ntụgharị Bible, edemede edemede Latin maka Bunun, Paiwan, Taroko, Atayal, na Amis. [1] Ka ọ dị ugbu a, a na-ede dere Formosan 16 niile na yiri usoro ya. Ndị ozi ala ọzọ nke ndị ozi akwụkwọ ozi Pe̍h-ōe-jī nke Taiwanese Hokkien[2] na Pha̍k-fa-são nke Taiwanese Hakka.
N'afọ 2005, gọọmentị guzobere usoro ederede maka asụsụ nke ụmụ amaala iri na isii a ma ama na Taiwan.
Mkpụrụ akwụkwọ
[dezie | dezie ebe o si]Tebụl ahụ na-egosi otu esi eji akara na akara egosi na-egosi na Asụsụ Formosan 16 a ma ama.
| a | ae | b | c | d | dh | dj | dr | na | bụ | f | g | h | hl | i | Ọdịdị | j | k | l | lh | lj | lr | m | n | ng | o | oe | p | q | R | r | ṟ | S | s | sh | t | th | t | tr | u | N'ihi ya, ọ bụ | v | w | x | na | z | ' | ^ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ndị enyi | a | t͡s | d, ð, ɬ | na | b, f, v | ħ | i | k | ɾ | m | n | ŋ | o | p | r | s | t | u | w | x | j | Ọdịdị | ʔ | |||||||||||||||||||||||||
| Ihe omuma di iche | a | β, v | t͡s | na | ɣ | h | i | k | l | m | n | ŋ | o | p | q | r | ɾ | s | t | u | w | x | j | z | ʔ | |||||||||||||||||||||||
| Ọdịdị | a | b | t͡s, t͡ɕ | d | e, ə | x, χ | i | k | l, ɬ | m | n | ŋ | o | p | q | s | t | u | v | ð | ʔ | |||||||||||||||||||||||||||
| Kanakanavu | a | t͡s | na | i | k | m | n | ŋ | o | p | ɾ | s | t | u | Ọdịdị | v | ʔ | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Kavalan | a | b | Ọdịdị | ə | h | i | k | ɾ | m | n | ŋ | o | p | q | Ụkpụrụ | s | t | u | w | j | z | ʔ | ||||||||||||||||||||||||||
| Paiwan | a | b | t͡s | d | ɟ | Ọ bụ mgbe ahụ ka a ga-eji | na | g | h | i | k | Ọdịdị | ʎ | m | n | ŋ | p | q | r | s | t | c | u | v | w | j | z | ʔ | ||||||||||||||||||||
| Puyuma | a | b | t͡s | d | Ọ bụ mgbe ahụ ka a ga-eji | ə | g | h | i | k | Ọdịdị | Ọdịdị | m | n | ŋ | p | r | s | t | Ọdịdị | u | v | w | j | z | ʔ | ||||||||||||||||||||||
| Rukai | a | b | t͡s | d | ð | Ọ bụ mgbe ahụ ka a ga-eji | ə | na | g | h | i | Ọdịdị | k | l | Ọdịdị | m | n | ŋ | o | p | r | s | t | θ | Ọdịdị | u | v | w | j | z | ʔ | |||||||||||||||||
| Saaroa | a | t͡s | ɬ | i | k | ɾ | m | n | ŋ | p | r | s | t | u | Ọdịdị | v | ʔ | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Saisiyat | a | æ | β | ə | h | i | k | l | m | n | ŋ | o | ee | p | r | ʃ | s, θ | t | w | j | z, ð | ʔ | ||||||||||||||||||||||||||
| Sakizaya | a | b | t͡s | d, ð, ɬ | ə | ħ | i | k | ɾ | m | n | ŋ | o | p | s | t | u | w | j | z | Ọdịdị | |||||||||||||||||||||||||||
| Nkebi nke Abụọ | a | b | t͡s | d | e, ə | g | ħ | i | ɟ | k | l | m | n | ŋ | o | p | q | r | s | t | u | w | x | j | ||||||||||||||||||||||||
| Taroko | a | b | t͡ɕ | d | ə | ɣ | ħ | i | ɟ | k | Ọdịdị | m | n | ŋ | o | p | q | ɾ | s | t | u | w | x | j | ||||||||||||||||||||||||
| Thao | a | b | d | Ọdịdị | h | i | k | l | ɬ | m | n | ŋ | p | q | r | s | ʃ | t | θ | u | β, w | j | ð | ʔ | ||||||||||||||||||||||||
| Tsou | a | ɓ | t͡s | na | f | x | i | k | ka | m | n | ŋ | o | p | s | t | u | v | Ọdịdị | j | z | ʔ | ||||||||||||||||||||||||||
| Yami | a | b | t͡s, t͡ɕ | Ọ bụ mgbe ahụ ka a ga-eji | ə | g | Ọdịdị | i | d͡ʒ, d͡o | k | l | m | n | ŋ | o, u | p | Ọdịdị | ʂ | t | f | w | j | r | ʔ |
Iwu mkpụrụ okwu
[dezie | dezie ebe o si]
Ntụziaka
[dezie | dezie ebe o si]A na-akpata nke akwụkwọ. Tebụl dị n'okpuru ebe a bụ nchịkọta nke aro na isi (nke ndị obodo na ndị ọka iwu mere).[1][2][3] Ihe ụzọ ndị e ji oghere oghere ‹› ike bụ ike, ebe ndị ji square brackets mechiri [] sitere na International Phonetic Alphabet. A na-ede aha olumba n'asụsụ Chinese.
| Asụsụ | Atụmatụ | Mkpebi 2017 | Mkpebi Ikpeazụ |
|---|---|---|---|
| Ndị enyi | 1.Ndị enyi, Sakizaya na-eji ‹^› maka nkwụsị glottal [ʔ] na ‹"› maka nkwụ epiglottal [[, ebe asụsụ ndị ọzọ na-eji "› maka nkụchi glottal 2. ‹u› na ‹o› yiri ka ha bụ allophones 3. Marlan: tinye ‹i"› maka [ε] 4. N'ebe ndịda: gbanwee ‹f› gaa na ‹b› |
1. Gbaa mbọ jiri ọkọlọtọ 2. A na-adụ ọdụ ka o jiri naanị ‹u› ma ọ bụ ‹o› 3. A jụrụ ya 4. A nabatara ya |
|
| Ihe omuma di iche | 1. 賽考利克, oge anọ: tinye ‹f›;萬大: tinye ‹z› 2. Ojiji nke ‹_› na: (1) kewara ‹n› na ‹g› usoro site na ‹ng›, (2) na-anọchite anya ụdaume 3. 萬大, 宜蘭澤利: hichapụ ‹q› |
1. A jụrụ ya 2. Gbaa mbọ jiri ọkọlọtọ 3. A nabatara ya |
|
| Paiwan | 1. 中排, 南排: jiri ‹gr› dochie anya ‹dr› 2. Ojiji na-adịghị mma nke ‹w› na ‹v› |
1. Iji kwurịta okwu; 力里 chọrọ mkpụrụedemede maka [ɣ] 2. Ka a ga-atụle ya |
|
| Ọdịdị | 1. Tinye ụdaume ‹e› na ‹o› 2. 郡群: ‹ti› gbanwere ka ‹ci› (palatalization) 3. Ndị obodo: ‹si› (palatalization) 4. 郡群 na-eji ‹-› maka nkwụsị glottal 5. Mfu nke [ʔ] nwere ike ime ka ‹y› ghọọ foneme |
1. A nabatara ya 2. A ga-atụle ya 3. Na-anọgide na-abụ 4. Nọgide na-abụ ‹-› |
|
| Puyuma | 1. Ihe ọmụma, 初鹿, 建和: tinye ‹b› 2. Gụzie: gbakwunye ‹z› 3. Ihe ọmụma: gbakwunye 'dr› 4. 南王: hichapụ ‹"› na ‹h› 5. 知本, 初鹿, 建和, 南王: tinye ‹o› na ‹ē› 6. Omume mbụ nke iji ‹l› maka retroflex [[[[[[[]]]]]]] na ‹lr› maka []]] (nke bụ [l] na南王) bụ mgbagwoju anya. A na-atụ aro iji ‹lr› [X] , ‹lh› [X], ‹l› [l] |
1. Naanị n'okwu ndị a gbazitere 2. Naanị n'okwu ndị a gbazitere 3. A gwara gị ka ị ghara ịgbakwunye 4. Wepụ 'h' 5. Naanị n'okwu ndị a gbazitere 6. Enweghị ike iru nkwekọrịta 7. Wepu ‹"› ma jiri ‹q› maka [ʔ] na [ɦ] |
|
| Rukai | 1. 大武: gbakwunye ‹tr› 2. 萬山: tinye ‹b› na ‹g› 3. N'elu anwụrụ ọkụ: gbakwunye 'é› 4. 多納: Jiri ‹u› dochie anya ‹o› |
1. Naanị n'okwu ndị a gbazitere 2. Naanị n'okwu ndị a gbazitere 3. Naanị n'okwu ndị a gbazitere 4. A nabatara ya |
|
| Saisiyat | 1. Ogologo akara ụdaume ‹:› 2. Tinye 'c, f, g' |
1. Ihichapụ 2. Ka a ga-atụle ya |
|
| Tsou | 1. Wepụ 'r' maka 2. Jiri ‹x› maka ụdaume ‹ʉ› maka ịdị mfe 3. Tinye 'g' 4. ‹l› nwere ụda abụọ: [ɗ] na [l] |
1. Debe akwụkwọ ozi maka 久美 2. A nabatara ya 3. Naanị n'okwu ndị a gbazitere 4. Ịmụ ihe |
|
| Yami | 1. Chọọchị na-eji ‹h› maka ma [ʔ] na [[[[[[[[] | 1. ‹"› kwesịrị iji maka [ʔ] | |
| Thao | 1. A ga-eji 'ịdị iche' mee ihe iji mee ka ọdịiche dị n'etiti 'lh' (vs. 'l.h') na 'th' (vs.) | 1. Gbaa mbọ jiri ọkọlọtọ 2. Tinye 'aa, ii, uu› |
|
| Kavalan | 1. Mgbagwoju anya nke ‹o› na ‹u› 2. Tinye trill 'r' maka ozu |
1. Tinye ‹o› iji mee ka ọ dị iche na ‹u› 2. Ndị si n'ebo ahụ kpebiri ịghara ịgbakwunye 3. Tinye 'y, w' |
|
| Taroko | 1. Tinye " 2. Tinye 'aw, ay, uy, ow, ey' 3. A gaghị ahapụ ụdaume e belatara aha ya bụ ‹e› |
1. A ga-atụle ya 2. Tinye 'ey' 3.[e] Ndị si n'ebo ahụ achọghị ịgbanwe iwu mkpụrụedemede dị ugbu a |
|
| Nkebi nke Abụọ | 1. 都達,德路固: tinye ‹aw, ay, uy, ow, ey› 2. Tinye 'j' 3. 'w' ekwesịghị ịhapụ 4. A gaghị ahapụ ụdaume e belatara aha ya bụ ‹e› |
1. Tinye 'ey' [e]; 'aw, ay, uy' agbakwunyere naanị na okwu ndị a gbazitere 2. Naanị n'okwu ndị a gbazitere 3. Ndị si n'ebo ahụ achọghị ịgbanwe iwu mkpụrụedemede dị ugbu a 4. Ndị si n'ebo ahụ achọghị ịgbanwe iwu mkpụrụedemede dị ugbu a |
|
| Sakizaya | 1. Wepu ‹^› maka nkwụsị epiglottal 2. Mfu nke ọdịiche dị n'etiti ‹x› na ‹h› 3. ‹l›, ‹r› yiri ka ha bụ allophones |
1. A nabatara ya; jiri ‹"› maka [ʔ] na [[[ 2. Wepu ‹x› ma debe ‹h› 3. A ga-atụle 4. Jiri ‹b› [b] dochie anya ‹f› |
|
| Hla'alua | 1. Tinye ‹ʉ› maka [ɨ] 2. Mgbasa ozi dị n'etiti ‹e› [ə] |
1. A nabatara ya 2. A nabatara ya 3. Na-anọgide na ‹r› maka [r] na ‹l› maka [ɾ] |
|
| Kanakanavu | 1. Gbanwee ‹e› [ə] gaa na ‹e›[e] 2. Tinye ‹ʉ› maka [ɨ] 3. Ihichapụ 'l' |
1. A nabatara ya 2. A nabatara ya 3. Wepu ‹l› ma jiri ‹r› maka [r, ɾ] |
Hụkwa
[dezie | dezie ebe o si]- Asụsụ Formosan
- Ndị obodo Taiwan
- Asụsụ ndị dị na Taiwan
Ihe odide
[dezie | dezie ebe o si]Ịgụ ihe ọzọ
[dezie | dezie ebe o si]
Njikọ mpụga
[dezie | dezie ebe o si]- Taiwanese Indigenous Ebooks: Ebe nrụọrụ weebụ a na-enye ohere ịnweta ebooks maka asụsụ ụmụ amaala.