Gaa na ọdịnaya

Yennenga

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ
Yennenga

Yennenga (amụrụ na narị afọ nke iri na otu na iri na ise) bụ adaeze a ma ama, a na-ewere ya dị ka nne nke Ndị Mossi nke Burkina Faso.[1] Ọ bụ onye agha a ma ama n'ime alaeze Dagbon, nke dị ugbu a na Ghana. Onye guzobere alaeze Dagbon bụ nna ya, Nedega. Nedega jụrụ ikwe ka Yennenga lụọ, nke mere ka ọ hapụ alaeze ahụ. Mgbe ya na ịnyịnya ya na-agba ọsọ, ọ zutere otu nwa okorobịa na-achụ nta, Rialé bụ onye ya na ya nwere nwa a na-akpọ Ouedraogo. Ouedraogo bụ aha ikpeazụ ama ama na Burkina Faso ma pụtakwara "ịnyịnya nwoke" iji sọpụrụ ịnyịnya nke duuru ada ada na Rialé. Yennenga ma ọ bụ nwa ya nwoke bụ Ouedraogo ka a na-ewere dị ka onye malitere ala Mossi. Enwere nsụgharị dị iche iche gbasara mgbapụ nke adaeze.

Akụkọ ndụ

[dezie | dezie ebe o si]

Yennenga bụ nwa nwanyị nke Nedega na Napoko, eze na eze nwanyị na mmalite narị afọ nke 12 nke Alaeze Dagbon, nke dị ugbu a na Ghana. [2]A na-akọwa ya n'akụkọ ihe mere eme dị ka onye mara mma, aha ya, Yennenga, nke pụtara "onye dị gịrịgịrị", na-ezo aka n'ịma mma ya.[3] Nna ya zụlitere ya ka ọ bụrụ onye dinta nwere nkà na onye agha na site na afọ 14, ọ lụrụ ọgụ maka nna ya megide Malinkes agbata obi. N'ịbụ onye nwere nkà n'iji ube, ube na ụta, ọ bụ ezigbo nwanyị inyinya ma nye ndị agha nke ya iwu. Ọ ghọrọ akara ngosi omenala, nwanyị nwere àgwà siri ike na uche nwere onwe ya na adaeze a hụrụ n'anya. [2][1]

Mgbe Yennenga ruru ogo di na nwunye, nna ya jụrụ ịhọpụtara ya di, ma ọ bụ kwe ka ọ lụọ, n'ihi uru ọ bara dị ka dike.[4] Iji gosipụta enweghị obi ụtọ ya nye nna ya, Yennenga kụrụ ubi ọka wit. Mgbe ihe ọkụkụ ahụ toro, ọ hapụrụ ya ka ọ ree. Ọ kọwaara nna ya na ọ bụ otú o si eche, n'ihi na ọ gaghị alụ di.[2] Omume a emeghị ka Nedega nwee mmetụta ma kpọchie nwa ya nwanyị.[5] Otu n'ime ndị na-agba ịnyịnya nke eze nyeere Yennenga aka, nke mere ka ọ bụrụ nwoke, gbapụ n'elu ịnyịnya ya. [2][1] Mgbe Malinkés wakporo ya, e gburu enyi ya, a hapụrụ Yennenga naanị ya.[2] Ọ gara n'ihu na-agba ịnyịnya n'ebe ugwu. Otu abalị, mgbe ike gwụrụ ya ịgafe osimiri, ịnyịnya Yennenga kpọgara ya n'ime ọhịa. [4] [2] Ọ zutere ma bụrụ enyi onye na-achụ nta enyí naanị ya aha ya bụ Rialé .[5] Mgbe ọ hụrụ uwe Yennenga, ha hụrụ onwe ha n'anya.[1] Yennenga na Rialé nwere nwa nwoke ha kpọrọ Ouedraogo, nke pụtara "ịnyịnya ibu" ma bụrụzi aha a na-ahụkarị na Burkina Faso.[2][5]

Ouedrago gara leta nna nna ya Nedega, onye na-achọ Yennenga kemgbe ọtụtụ afọ. Mgbe ọ chọpụtara na nwa ya nwanyị ka dị ndụ, Nadega mere ndokwa maka oriri ma zipụ ndị nnọchiteanya iji weghachite nwa ya nwanyị ọ hụrụ n'anya n'ụlọ. Yennenga na Rialé laghachiri n'Alaeze nke Dagbon na-emeghe aka site n'aka nna ya; onye mere ka nwa nwa ya Ouedraogo nweta ọzụzụ kachasị mma. O nwekwara ndị agha ịnyịnya, ehi na ngwongwo ndị ọzọ o ji guzobe Alaeze Mossi. [6]

Ihe Nketa

[dezie | dezie ebe o si]

Ndị Mossi na-ewere Yennenga dị ka nne nke alaeze ukwu ha na ọtụtụ ihe oyiyi ya nwere ike ịchọta n'isi obodo Burkina Faso, Ouagadougou .[2] A na-enye ihe oyiyi nke ịnyịnya ọla edo, nke a na-akpọ Étalon de Yennenga, dị ka ihe nrite mbụ na mmemme ihe nkiri na telivishọn Panafrican nke Ouagadougou (FESPACO). [5] A na-akpọ Ndị otu bọọlụ mba ahụ "Les Étalons" ("The Stallions") na-ezo aka na stallion Yennenga.[7] Kemgbe afọ 2017, a na-arụ ọrụ maka obodo ọhụrụ na nso Ouagadougou ma a ga-akpọ ya Yennenga.[8]

Na mgbasa ozi

[dezie | dezie ebe o si]
  • Nwa nwanyị nke Volta
  • LOOFO

Edensibia

[dezie | dezie ebe o si]
  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 Smith (2005). Market Women: Black Women Entrepreneurs--past, Present, and Future. Greenwood Publishing Group, 17. ISBN 0-275-98379-X.  Kpọpụta njehie: Invalid <ref> tag; name "CAS" defined multiple times with different content
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 The Legend of Yennenga Stallion. What is Fespaco?. BBC World Service (2001). Retrieved on 2008-05-03. Kpọpụta njehie: Invalid <ref> tag; name "BBC" defined multiple times with different content
  3. Princesse Yennenga (Burkina Faso): amazone rebelle contre le patriarcat, mère-fondatrice du Royaume Mossi (fr-FR). Le Mouvement Matricien (2012-06-29). Retrieved on 2020-03-15.
  4. 4.0 4.1 Allan (1997). Women's Studies Quarterly: Teaching African Literatures in a Global Literary. Feminist Press, 86. ISBN 1-55861-169-X. 
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 Sheldon (2005). Historical Dictionary of Women in Sub-Saharan Africa. Scarecrow Press, 272. ISBN 0-8108-5331-0.  Kpọpụta njehie: Invalid <ref> tag; name "KES" defined multiple times with different content
  6. Waweru. "Yennenga, the Dagomba warrior princess whose son founded the Mossi Kingdom of West Africa", Face 2 Face Africa, 2018.
  7. Marchais (2006-12-09). Burkina Faso (in fr). Petit Futé, 102. ISBN 2-7469-1601-0. 
  8. Afrique économie - Burkina Faso: une ville nouvelle portera le nom de la Princesse Yennenga (fr). RFI (2017-03-30). Retrieved on 2020-03-14.