Yennenga

Yennenga (amụrụ na narị afọ nke iri na otu na iri na ise) bụ adaeze a ma ama, a na-ewere ya dị ka nne nke Ndị Mossi nke Burkina Faso.[1] Ọ bụ onye agha a ma ama n'ime alaeze Dagbon, nke dị ugbu a na Ghana. Onye guzobere alaeze Dagbon bụ nna ya, Nedega. Nedega jụrụ ikwe ka Yennenga lụọ, nke mere ka ọ hapụ alaeze ahụ. Mgbe ya na ịnyịnya ya na-agba ọsọ, ọ zutere otu nwa okorobịa na-achụ nta, Rialé bụ onye ya na ya nwere nwa a na-akpọ Ouedraogo. Ouedraogo bụ aha ikpeazụ ama ama na Burkina Faso ma pụtakwara "ịnyịnya nwoke" iji sọpụrụ ịnyịnya nke duuru ada ada na Rialé. Yennenga ma ọ bụ nwa ya nwoke bụ Ouedraogo ka a na-ewere dị ka onye malitere ala Mossi. Enwere nsụgharị dị iche iche gbasara mgbapụ nke adaeze.
Akụkọ ndụ
[dezie | dezie ebe o si]Yennenga bụ nwa nwanyị nke Nedega na Napoko, eze na eze nwanyị na mmalite narị afọ nke 12 nke Alaeze Dagbon, nke dị ugbu a na Ghana. [2]A na-akọwa ya n'akụkọ ihe mere eme dị ka onye mara mma, aha ya, Yennenga, nke pụtara "onye dị gịrịgịrị", na-ezo aka n'ịma mma ya.[3] Nna ya zụlitere ya ka ọ bụrụ onye dinta nwere nkà na onye agha na site na afọ 14, ọ lụrụ ọgụ maka nna ya megide Malinkes agbata obi. N'ịbụ onye nwere nkà n'iji ube, ube na ụta, ọ bụ ezigbo nwanyị inyinya ma nye ndị agha nke ya iwu. Ọ ghọrọ akara ngosi omenala, nwanyị nwere àgwà siri ike na uche nwere onwe ya na adaeze a hụrụ n'anya. [2][1]
Mgbe Yennenga ruru ogo di na nwunye, nna ya jụrụ ịhọpụtara ya di, ma ọ bụ kwe ka ọ lụọ, n'ihi uru ọ bara dị ka dike.[4] Iji gosipụta enweghị obi ụtọ ya nye nna ya, Yennenga kụrụ ubi ọka wit. Mgbe ihe ọkụkụ ahụ toro, ọ hapụrụ ya ka ọ ree. Ọ kọwaara nna ya na ọ bụ otú o si eche, n'ihi na ọ gaghị alụ di.[2] Omume a emeghị ka Nedega nwee mmetụta ma kpọchie nwa ya nwanyị.[5] Otu n'ime ndị na-agba ịnyịnya nke eze nyeere Yennenga aka, nke mere ka ọ bụrụ nwoke, gbapụ n'elu ịnyịnya ya. [2][1] Mgbe Malinkés wakporo ya, e gburu enyi ya, a hapụrụ Yennenga naanị ya.[2] Ọ gara n'ihu na-agba ịnyịnya n'ebe ugwu. Otu abalị, mgbe ike gwụrụ ya ịgafe osimiri, ịnyịnya Yennenga kpọgara ya n'ime ọhịa. [4] [2] Ọ zutere ma bụrụ enyi onye na-achụ nta enyí naanị ya aha ya bụ Rialé .[5] Mgbe ọ hụrụ uwe Yennenga, ha hụrụ onwe ha n'anya.[1] Yennenga na Rialé nwere nwa nwoke ha kpọrọ Ouedraogo, nke pụtara "ịnyịnya ibu" ma bụrụzi aha a na-ahụkarị na Burkina Faso.[2][5]
Ouedrago gara leta nna nna ya Nedega, onye na-achọ Yennenga kemgbe ọtụtụ afọ. Mgbe ọ chọpụtara na nwa ya nwanyị ka dị ndụ, Nadega mere ndokwa maka oriri ma zipụ ndị nnọchiteanya iji weghachite nwa ya nwanyị ọ hụrụ n'anya n'ụlọ. Yennenga na Rialé laghachiri n'Alaeze nke Dagbon na-emeghe aka site n'aka nna ya; onye mere ka nwa nwa ya Ouedraogo nweta ọzụzụ kachasị mma. O nwekwara ndị agha ịnyịnya, ehi na ngwongwo ndị ọzọ o ji guzobe Alaeze Mossi. [6]
Ihe Nketa
[dezie | dezie ebe o si]Ndị Mossi na-ewere Yennenga dị ka nne nke alaeze ukwu ha na ọtụtụ ihe oyiyi ya nwere ike ịchọta n'isi obodo Burkina Faso, Ouagadougou .[2] A na-enye ihe oyiyi nke ịnyịnya ọla edo, nke a na-akpọ Étalon de Yennenga, dị ka ihe nrite mbụ na mmemme ihe nkiri na telivishọn Panafrican nke Ouagadougou (FESPACO). [5] A na-akpọ Ndị otu bọọlụ mba ahụ "Les Étalons" ("The Stallions") na-ezo aka na stallion Yennenga.[7] Kemgbe afọ 2017, a na-arụ ọrụ maka obodo ọhụrụ na nso Ouagadougou ma a ga-akpọ ya Yennenga.[8]
Na mgbasa ozi
[dezie | dezie ebe o si]- Nwa nwanyị nke Volta
- LOOFO
Edensibia
[dezie | dezie ebe o si]- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 Smith (2005). Market Women: Black Women Entrepreneurs--past, Present, and Future. Greenwood Publishing Group, 17. ISBN 0-275-98379-X. Kpọpụta njehie: Invalid
<ref>tag; name "CAS" defined multiple times with different content - ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 The Legend of Yennenga Stallion. What is Fespaco?. BBC World Service (2001). Retrieved on 2008-05-03.
Kpọpụta njehie: Invalid
<ref>tag; name "BBC" defined multiple times with different content - ↑ Princesse Yennenga (Burkina Faso): amazone rebelle contre le patriarcat, mère-fondatrice du Royaume Mossi (fr-FR). Le Mouvement Matricien (2012-06-29). Retrieved on 2020-03-15.
- ↑ 4.0 4.1 Allan (1997). Women's Studies Quarterly: Teaching African Literatures in a Global Literary. Feminist Press, 86. ISBN 1-55861-169-X.
- ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 Sheldon (2005). Historical Dictionary of Women in Sub-Saharan Africa. Scarecrow Press, 272. ISBN 0-8108-5331-0. Kpọpụta njehie: Invalid
<ref>tag; name "KES" defined multiple times with different content - ↑ Waweru. "Yennenga, the Dagomba warrior princess whose son founded the Mossi Kingdom of West Africa", Face 2 Face Africa, 2018.
- ↑ Marchais (2006-12-09). Burkina Faso (in fr). Petit Futé, 102. ISBN 2-7469-1601-0.
- ↑ Afrique économie - Burkina Faso: une ville nouvelle portera le nom de la Princesse Yennenga (fr). RFI (2017-03-30). Retrieved on 2020-03-14.