Jump to content

Asụsụ Ket

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ
Asụsụ Ket
asụsụ, modern language
obere ụdị nkeYeniseian Dezie
mba/obodoMpaghara Russia Dezie
ụmụ amaala kaKrasnoyarsk Krai Dezie
usoro ederedeCyrillic script Dezie
Ọkwa asụsụ UNESCO4 severely endangered Dezie
Ọkwa asụsụ Ethnologue8a Moribund Dezie
Ket
Остыганна ӄаʼ
Spoken in: Russia 
Region: Krasnoyarsk Krai
Total speakers:
Language family: Dené–Yeniseian?
 Ket
Language codes
ISO 639-1: none
ISO 639-2:
ISO 639-3: ket

Asụsụ KET (/ˈkɛt/ KET [1]), ma ọ bụ karịa kpọmkwem Imbak na nke a maara dị ka Yenisei Ostyak (//'ɒstiæk// OSS-tee-ak [1]), bụ asụsụ Siberia nke e chere na ọ bụ naanị ya, naanị asụsụ dị ndụ nke Ezinụlọ asụsụ Yeniseian. Ndị Ket na-asụ ya n'etiti ọdọ mmiri Yenisei.

Asụsụ ahụ nọ n'ihe ize ndụ nke ịla n'iyi - ọnụ ọgụgụ ndị agbụrụ Kets bụ ndị na-asụ asụsụ ahụ si na 1,225 na 1926 ruo 537 na 1989. Dị ka ọnụ ọgụgụ UNESCO si kwuo, ọnụ ọgụgụ a adaala ruo 150. Nchịkọta ọnụ ọgụgụ nke afọ 2005 kọrọ [2] mmadụ 485 na-asụ asụsụ ala, mana a na-enyo ọnụ ọgụgụ a enyo na ọ na-arị elu. [3] ka otu akụkọ obodo si kwuo, ọnụ ọgụgụ ndị na-ekwu okwu Ket fọdụrụnụ dị ihe dị ka 10 ruo 20. [4] Yeniseian ọzọ, Yugh, kwenyere na ọ nwụọla n'oge na-adịbeghị anya.

Akwụkwọ

[dezie | dezie ebe o si]

Peter Simon Pallas bipụtara ihe ndị mbụ a chọpụtara banyere asụsụ ahụ na 1788 n'akwụkwọ njem (Путешествия по разным провинциям Русского Государства, Puteshestviya po raznim provintsiyam Russkogo Gosudarstva). Matthias Castrén bụ otu n'ime ndị ikpeazụ a maara na ha mụrụ Asụsụ Kott. Castré[6] biri n'akụkụ Osimiri Kan na mmadụ ise nke Kott, nke a kwenyere na ọ bụ ndị ikpeazụ fọdụrụnụ na-asụ asụsụ ahụ. N'afọ 1858, Castrén bipụtara ụtọ asụsụ na akwụkwọ ọkọwa okwu mbụ (Versuch einer jenissei-ostjakischen und Kottischen Sprachlehre), nke gụnyekwara ihe gbasara asụsụ Kott. N'ime narị afọ nke iri na itoolu, e weere ndị Ket dị ka agbụrụ nke Finno-Ugric Khanty. A. Karger na 1934 bipụtara ụtọ asụsụ mbụ (Ketskij波兰), yana Ket primer (Букварь на кетском языке Bukvar' na ketskom jazyke), na ọgwụgwọ ọhụrụ pụtara na 1968, nke A. Kreinovich dere.

Asụsụ

[dezie | dezie ebe o si]

Ket nwere olumba atọ: Southern, Central na Northern. Asụsụ niile yiri ibe ha ma ndị Kets sitere n'ìgwè dị iche iche nwere ike ịghọta ibe ha. [5] na-eji olumba ndịda a na-ahụkarị maka Ket edere.

Ọmụmụ ụdaolu

[dezie | dezie ebe o si]

Mkpụrụedemede

[dezie | dezie ebe o si]
N'ihu Central Ịlaghachi azụ
N'akụkụ i Ọdịdị u
N'etiti Ọ bụ[lower-alpha 1] ə Ọ bụ n'oge a ka a na-eme ya[lower-alpha 1]
Emeghe a[lower-alpha 2]
  • [17]Ntinye aha, nke a na-ejikarị akọwa akụkụ nke ihe omume, mana mgbe ụfọdụ a na-eji akọwa ndị ọrịa kama. Ntinye aka anaghị emetụta transitivity nke ngwaa (ọ bụ ezie na e nwere ihe atụ ebe a na-eji ụdị ntinye a akọwa mgbanwe nke steeti na-enweghị onye ọrụ), ebe ntinye aka nwere ike ime ka ngwaa transitive ghara ịgafe agafe. A na-ejikarị ndị ọrịa eme ihe maka ndị ọrịa na-emetụta kpamkpam site n'omume (dị ka ọ na-eme ka ha dịrị); ndị ọrịa na ya na-emetụtakarị na-ejikọta naanị mgbe ha na-elekwasị anya ma ọ bụ na-enweghị ihe ndabere.
  • [18]Ntinye okwu, ọkachasị ntinye okwu na-enweghị njedebe (karịa mgbọrọgwụ) n'ime ngwaa dị mgbagwoju anya. A na-eji ụdị njikọta a eme ihe iji gosipụta akụkụ na ụdị ihe kpatara ya. Enweghị njedebe nwere ike iweta ihe ndị e tinyere n'ime ngwaa.
  • [19] adjective, na adjective a na-etinye na-akọwa ebumnuche ma ọ bụ ọnọdụ ikpeazụ nke omume. [1]
  • [20] incorporation, ebe a na-eji adverb mpaghara akọwa ntụziaka ma ọ bụ ụzọ nke mmegharị.

Mkpụrụ akwụkwọ na mkpụrụ akwụkwọ

[dezie | dezie ebe o si]

N'afọ ndị 1930 e mepụtara ma jiri Mkpụrụ akwụkwọ Latin mee ihe: [6]

A a Ah Ah Æ æ B na-ekwuỌdịdị C c D d E na Ē
Ə ə F f G g H h Nkọwa I m ī J j
K k L N'ihi ya, ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ihe nkiri M m N n Ihe a na-akpọ "Na" Ŋ ŋ O o
Ō ō P p Q R r S Ş ş T t U u
Nke a bụ V v Z z Nkọwa Ọ dị
A na B b N'ime G g Nkọwa D E ё
J Z Na na Y й K na Nkọwa L M m
N'ihi ya Nkọwa Banyere Ihe ndị ọzọ P R Site na T.
N'ime ya F H x C. Onye ọ bụla Sh Щ щ Ъ ъ
Ọ bụ na Ọ bụ Ọ dị ʼ E E. Yu Mụ onwe m
Cyrillic Latịn IPA
A A a
B B b
Na V
G G
Ọdịdị
D D d
E E
Ọ bụ Ē
J Ọdịdị
Z Z
Ihe Ndị Dị n'Otu M i
Y Ī j
K K k
Ọdịdị Q q
L L; Nọmba l; lj
M M m
N N; Na-anọghị n'ebe ahụ n; nj
Ọdịdị Ŋ ŋ
O O Ọ bụ n'oge a ka a na-eme ya
Ihe ndị ọzọ Ō o
P P p
R R r; rj
S S s; sj
T T t
Ihe onwunwe U u
F F f
H H
C
Ч
Ш
Щ
Ọchịchọ
Ọ bụ Ə
Ы Ọ dị Ọdịdị
Ọ dị
E
Yu
Mụ onwe m

Mbelata na ojiji ugbu a

[dezie | dezie ebe o si]

A na-etinye ndị mmadụ n'okpuru mkpokọta n'afọ ndị 1930. [7]'afọ ndị 1950 na 1960, dị ka ncheta nke ndị na-enye ihe ọmụma si kwuo, e zigara ha n'ụlọ akwụkwọ obibi ndị Russia, nke dugara n'ịkwụsị nnyefe asụsụ n'etiti ọgbọ. Ugbu a, a na-akụzi Ket dị ka isiokwu n'ụlọ akwụkwọ praịmarị ụfọdụ, mana ọ bụ naanị ndị okenye na-eme nke ọma na ole na ole na-azụlite ụmụ ha na asụsụ ahụ. Kellog, Russia bụ naanị ebe a ka na-akụzi Ket n'ụlọ akwụkwọ. [8] na-enye akwụkwọ pụrụ iche maka akara nke abụọ ruo nke anọ mana mgbe akara ndị ahụ gasịrị, ọ bụ naanị akwụkwọ Russian ka a ga-agụ nke na-akọwa ọdịbendị Ket. Enweghị ndị [9]-asụ otu asụsụ a maara ka ọ na-erule afọ 2006. [10] sụgharịrị akwụkwọ ụmụaka, A Bit Lost nke Chris Haughton, n'asụsụ ahụ n'afọ 2013. [1] [11]Alexander Kotusov bụ onye na-agụ egwú na onye na-ede uri nke Ket nwụrụ na 2019. [1] [2]

Okwu ndị a gbazitere

[dezie | dezie ebe o si]

Ket nwere ọtụtụ okwu ndị e si na Russian nweta, dị ka mora 'oké osimiri'; e nwekwara okwu ndị e ji n'asụsụ ndị ọzọ dị ka Selkup, dịka ọmụmaatụ: okwu qopta 'ox' sitere na okwu Selkup bụ qobda. Ket nwekwara ụfọdụ okwu Mongolian, dị ka saʹj ' tii' sitere na Mongolian tsaj. [12] nwekwara okwu sitere na Evenki, dịka ọmụmaatụ: okwu ahụ bụ 'ụtaba' nwere ike ịkwụ ụgwọ site na Evenki sâr 'ụtaba'.

Edensibia

[dezie | dezie ebe o si]
  1. Kpọpụta njehie: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bauer
  2. UNESCO Atlas of the World's Languages in danger. www.unesco.org. Retrieved on 3 June 2016.
  3. Последний бард последнего народа (ru-RU). Троицкий вариант — Наука (10 September 2019). Retrieved on 22 April 2021.
  4. "Yug", Ethnologue. Retrieved on 26 May 2018. (in en)
  5. Sitnikova (2018). "The Ket Language". Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences 11 (4): 654–662. DOI:10.17516/1997-1370-0257. 
  6. Исаев (1979). Языковое строительство в СССР. Процессы создания письменностей народов СССР. Москва: Наука. 
  7. Казакевич, О. и др. 2021. Кетский язык. ПостНаука.. Archived from the original on 27 February 2021. Retrieved on 27 February 2021.
  8. Kryukova (2013). "The Ket Language: From Descriptive Linguistic to Interdisciplinary Research". Tomsk Journal of Linguistics & Anthropology 1: 39. 
  9. Vajda (2006). Loanwords in the World's Languages: a Comparative Handbook. De Gruyter Mouton, 471–500. 
  10. Haughton. A Bit Lost in the Siberian Ket Language (en-US). Chris Haughton. Retrieved on 22 April 2021.
  11. Последний бард последнего народа (ru-RU). Троицкий вариант — Наука (10 September 2019). Retrieved on 22 April 2021.
  12. WOLD -. wold.clld.org. Retrieved on 15 January 2021.

Akwụkwọ

[dezie | dezie ebe o si]

 

Ịgụ ihe ọzọ

[dezie | dezie ebe o si]
  • Kotorova (2019). "Preserving Endangered Knowledge in a Dictionary: The Case of Ket". Anthropological Linguistics 61 (1): 103–113. DOI:10.1353/anl.2019.0012. 
  • Nefedov (2023). "Ket", in Behnke: Clause Linkage in the Languages of the Ob-Yenisei Area, Empirical Approaches to Linguistic Theory. Leiden, The Netherlands: Brill, 209–247. DOI:10.1163/9789004684775_006. 

Njikọ mpụga

[dezie | dezie ebe o si]