Jump to content

Bemba language

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ
Bemba
Chibemba
Native to Zambia, Democratic Republic of the Congo, Tanzania
Ethnicity Bemba, Bangweulu Batwa
Native speakers
4.1 million (2000–2010 census)[1]
Dialects
Latin (Bemba alphabet)



Bemba Braille
Official status
Recognised minority



language in
Language codes
ISO 639-2 bem
ISO 639-3 bem
Glottolog bemb1257
M.42[2]
Linguasphere 99-AUR-r ichiBemba + ichiLamba incl. 24 inner languages 99-AUR-ra...-rx + varieties 99-AUR-rca...-rsb
This article contains IPA phonetic symbols. Without proper rendering support, you may see question marks, boxes, or other symbols instead of Unicode characters. For an introductory guide on IPA symbols, see Help:IPA.
Onye na-ekwu okwu Bemba, nke edere na Zambia.

Àtụ:Infobox Bantu name Asụsụ Bemba, ChiBemba (nke á na-akpọkwa Cibemba, Ichibemba, Icibemba na Chiwemba), bụ asụsụ Bantu nkè ndị Bemba na-asụkarị n'ebe ùgwù ọwụwa anyanwụ Zambia yá ná dị ka asụsụ na-asọpụta site n'ihe dị ka agbụrụ 18 metụtara ya.

Akụkọ ihe méré emee[dezie | dezie ebe o si]

Bemba bụ otu n'ime asụsụ ndị a na-asụ na Zambia, nkè ọtụtụ ndị bi n'obodo ụkwụ na-asụrụ, ọ bụkwa otú n'etiti asụsụ mpaghara asaá á mà ámá na Zambia. Ónyé ịsị àlà mbụ nkè Zambia, Kenneth Kaunda, ọ bụ ezie ná ọ bụ onye Malawi, a zụlitere yá n'obodo na-asụ Bemba, abụọ n'ime ndị isi ala anọ nke Zambia kemgbe bụ ndị na-asụrụ Bemba. Ónyé ịsị àlà nkè atọ, Levy Mwanawasa, bụ onye Lenje, sitere ná Copperbelt Province nkè sitere ná agbụrụ Bantu Botatwe nkè mejupụtara ndị Tonga-Lenje-Ila. Ónyé ịsị àlà nke ànọ́, Rupiah Bwezani Banda bụ onye Chewa sị n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ. N'ime afọ ndị MMD weghaara ọchịchị na 1991, a na-ebo ya ebubo ọtụtụ ugboro na ọ na-akwalite Bemba karịa asụsụ mpaghara ndị ọzọ na mba ahụ.[3] Ọ bụ ezie na asụsụ nke isi obodo Zambia bụ Lusaka bụ olumba nke Bantu Botatwe.

Asụsụ[dezie | dezie ebe o si]

Bemba nwere ọtụtụ olumba, ọtụtụ n'ime há bụ ụdị Bemba nke agbụrụ ndị ọzọ na-asụ nkè dàràa n'okpuru mmetụta Bemba.[4] Há gụnyere Chishinga, Lomotwa, Ngoma, Nwesi, Lala, Kabende, Luunda, Mukulu, Ngiao, na Unga, nke ndị Twa pygmies na-asụ ma na-ewere ya mgbe ụfọdụ dị ka asụsụ dị iche (Nurse 2003). Ndị Twa nke Bangweulu na-asụ asụsụ ọzọ nke Bemba.

Phonology na orthography[dezie | dezie ebe o si]

Mkpụrụ okwu[5]
Ọnụ Alveolar Palatal Velar
Ụgbọ imi m n ɲ ŋ
Plosive/Affricate



ala dị larịị p t t͡ʃ k
Nwanyị na-agba agba enweghị olu ᵐp ⁿt ⁿt͡ʃ ᵑk
kwuru okwu ᵐb ⁿd ⁿd͡ʒ ᵑɡ
Ihe na-esiri ike ala dị larịị enweghị olu f s ʃ
kwuru okwu β
Nwanyị na-agba agba ᶬf ⁿs ⁿʃ
Akụkụ l
Ihe atụ (β) j w
Mkpụrụedemede[5]
N'ihu Central Nlaghachi
mkpirikpi ogologo oge mkpirikpi ogologo oge mkpirikpi ogologo oge
Elu i u
N'etiti e o
Ala Dị Ala a

Usoro orthographical a na-ejikarị eme ìhè, nkè Edward Steere webatara ná mbụ, bụ ụdaume. Á na-enye mkpụrụedemede yá, ná ọnụọgụ ụdaume há, n'okpuru ébé á.

Akwụkwọ ozi: A B C/Ch D E F G M J K L M N Ng' Nyụ O P S Sh T U W Y
Uru:[6] a b, β d e f ɡ i k l m n ŋ ɲ o p s ʃ t u w j

Ọ ghọwo ìhè á na-ahụkarị iji 'c' mee ihe n'ọnọdụ 'ch'. Dị ka asụsụ ndị ọzọ nkè Bantu, kà á na-agbakwunye affixes, njikọta nkè ụda ume nwere ike ịbịakọta ná ụdaume nwere ikike ịgbanwe. Dịka ọmụmaatụ, 'aa' na-agbanwe kà ọ bụrụ ogologo 'a', 'ae' ná 'ai' na-aga 'e', ná 'ao' na 'au' na-aghọ 'o' (n'ọnọdụ ndị ọzọ, a na-ejikarị 'y' kewaa ngwakọta ụdaume ndị ọzọ). 'n' imi na-agbanwe ka ọ bụrụ 'm' tupu 'b' ma ọ bụ 'p', a na-akpọkwa yá ŋ tupu 'k' mà ọ dị 'g'; mgbè 'n', 'l' gbanwere ka ọ bụrụ' 'd'. Iwu ndị a niile ga-apụta ìhè na tebụl ndị e nyèrè n'okpuru ébé á.

Dị ka ọtụtụ asụsụ Bantu, Bemba bụ ụda, nwèrè ụda abụọ; Otú ọ dị, ụda nwèrè mmetụta dị ntà ná ihe ọ pụtara dịka ọnụ ọgụgụ ókwú ndị á ga-agbagwoju anya dị obere. Nkwekasị na-adaba ná prefix, mgbè ọ dị, mà nwee ike iduga ná ọdịiche dị nro nke ìhè ọ pụtara (lee ụdị ngwaa dị n'okpuru).

Asụsụ[dezie | dezie ebe o si]

Ọtụtụ n'ime isi ihe ndị dị ná ụtọ asụsụ Bemba bụ ihe atụ nke asụsụ Bantu: ọ bụ aglutinative, dabere na prefixes, nwere usoro nke ọtụtụ áhà, nnukwu akụkụ ókwú ná oge, adjectives olé ná olé, na, dị ka Bekee, nwèrè usoro okwu nkè bụ isiokwu-okwu-ihe. A na-ewere ọtụtụ n'ime nhazi ébé á site ná nke Schoeffer, Sheane ná Cornwallis nyere.[7]

Áhà[dezie | dezie ebe o si]

A na-ekewa áhàa Bemba n'ime ọtụtụ klas na-enweghị isi. A na-egosi há site ná prefixes há mà na-adịkarị kà prefixes nkwekọrịta mà ọ bụghị mgbè niile kà há na-agbakọta ná ngwaa há na-achị, adjectives na-eme kà há rụọ eru, ná nnọchiaha na-anọchite anya há. Site n'otu mgbakọ, dabere ná ọtụtụu, á na-ahazi ha dị ka ndị a (ọtụtụ ụdị ndị ọzọ na-esite na echiche phonetic):

Klas Ntinye aha pụrụ iche Ntinye aha Concord (otu) Ntinye aha n'ọtụtụ Ntinye aha Concord (ọtụtụ) Ihe edeturu
1 mu-, mw-, m- a ( ngwaa), mu (adjectives), u/w (aha nnọchiaha) ba- ba- ndị mmadụ, na ọtụtụ aha na-adịghị ndụ
2 mu- u- (mgbe ụfọdụ mu- maka adjectives) ọkara- i- (mgbe ụfọdụ mi- maka adjectives) n'ozuzu aha ndị na-adịghị ndụ, na ọtụtụ osisi na mkpụrụ osisi
3 n-, gụọ- i (mgbe ụfọdụ n- maka adjectives), lu- n- shi- n'ozuzu ọ bụghị aha mmadụ
4 chi-/ch- (ichi-) chi-/ch- fi-/fy-/f- (ifi-) fi-/fy-/f- mmụba, ụdị, asụsụ
5 li-, ku-, bu-, lu- otu dị ka prefix aha ma- ya- (mgbe ụfọdụ ma- maka adjectives) Enwere ike iji otutu mee ihe maka otu nke klas 3 iji mesie ọnụ ọgụgụ ma ọ bụ nha ka ukwuu ike
6 ka- ka ị- ị- mbelata
7 bu- bu- ọ dịghị ọ dịghị aha ndị a na-adịghị ahụ anya
8 ku- ku- ọ dịghị ọ dịghị infinitives
9 ku-, mu-, pa- otu dị ka prefix aha ọ bụghị naanị klas aha (lee n'okpuru)

Prefixes na klas 9 na-egosi ikpe: 'ku-' kwekọrọ na 'to' ma ọ bụ 'from', 'mu-' na 'in', 'into', ma ọ bụ'out of', na 'pa-' na 'at'.

AdjectivesAdjectives adjectives[dezie | dezie ebe o si]

Dị ka ọ na-adịkarị n'asụsụ Bantu, adjectives na-agbaso okwu há rụrụu eru, mà wéré adjectival concord prefixes, mànà ọ bụghị ọtụtụ n'ime háa n'echiche siri ike. Adverbs, ikwu ókwú, mà ọ bụ 'ndị na-akọwa', na-arụkarị ọrụ há kama. Á na-etinye ndị na-akọwa ìhè n'azụ áhà ahụ, ná mkpụrụedemede '-a', na nnọchiaha dị mkpa n'etiti ha: chintu cha nomba, 'ihe ọhụrụ'.

Ọgụgụ[dezie | dezie ebe o si]

Nọmba site na 1 ruo 10 bụ:

Bekee: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Bemba: -mo -bili -tatu -ne -sano -mutanda -ihe nkiri lubali -ihe nkiri konse konse -okwu -ikumi

Nọmba 1-5 na-ewere adjectival concord prefixes (mà e wezụga màkà klas 1 otu: muntu umo, 'otu onye'). A hapụrụ nọmba 6-10 n'agbanweghị. 'Ikumi' nwéré ọnụọgụ 'makumi', nkè enwere ike iji dị kà áhà ná 'na' (na, na) iji mepụta ọnụọgụ niile ruo 99: dịka ọmụmaatụ, makumi yatatu ná pabula, 'iri atọ ná itoolu'. 100 bụ 'mwanda', ná ọnụọgụ' 'myanda'.

Áhà nnọchiaha[dezie | dezie ebe o si]

Ndị nnọchiaha onwé ónyé na-anọghị nà klas bụ: 'ine' (1st person sg.), 'iwe' (2nd person sg.), "ifwe' (1st persona pl.), 'imwe' (2nd persona pl.Ọ dị ichèe ichè Ndị a bụ ìhè zụrụu oké, n'echiche ná há na-eguzo naanị há, há enweghịkwa ike ịpụta dị ka isiokwu mà ọ bụ ihe dịka ha dị. E nwere nnọchiaha dị iche iche, ná nnọchiaha ónyé nkè atọ dabere ná klas. Enwekwara nnọchiaha na-egosi, nkè e kewara site ná klas ná ụdị atọ site ná ala deixis ('nke a, nke ahụ, ná nkè ahụ n'ebe ahụ'), á na-ejikwa ndị a mepụta nnọchiaha.

Ngwáa[dezie | dezie ebe o si]

Ngwaa nwere ụdị dị mfe, na-ejikarị '-a' (ihe niile tụpụ 'a' ịbụ 'ogwe', 'mgbọrọgwụ' ma ọ bụ 'radical'), mà na-agbakọta yá dabere ná ónyé, ọnụ ọgụgụ ná klassi nkè isiokwu ná ìhè, oge, ọnọdụ, olu, akụkụ ná mà há bụ nkwenye mà ọ bụ ihe na-adịghị mma. Ọzọkwa, ogwe ha na-agbanwe iji gosipụta ihe ndị ọzọ dị iche iche. Enwere ike ijikọta iwu ndị na-esonụ n'ụzọ dọrọ ányá, Bemba bụ aglutinative na ọ bụghị inflective, mana á kà nwere ụfọdụ ndị ọzọ.

Isiokwu ná ìhèe prefixes[dezie | dezie ebe o si]

Eziokwu Ihe na-adịghị mma
Onye nke mbụ otu n- -, nshi shi-
ọtụtụ ị- Egbugbu-
Onye nke abụọ otu u- (ku-) tau-
ọtụtụ mu- tamu-
Onye nke atọ otu a- (mu-) taa-, taa ta-
ọtụtụ ba- taba-

Á na-ebu ụzọ tinye prefix isiokwu, mgbè ahụ ihe ahụ na-etinye. Mgbe isiokwu ma ọ bụ ihe bụ áhà á kapịrị ọnụ ná klas á nyere, á ná-eji ókwú nkwekọrịta nkè klas á, ná ụdị na-adịghị mmá na-agbakwunye prefix 'ta-' tupu nke a.

Mkpịsị Mkpịakọta na Akụkụ[dezie | dezie ebe o si]

Nchịkọta e nyèrèe ebe á bụ nke Schoeffer gosipụtara.

Ụfọdụ n'ime ndị á chọrọ ogwe áká gbanwere agbanwe, na-agbanwe 'a' ikpeazụ ka ọ bụrụ 'ile' ma ọ bụrụ na ụdaume bu ya ụzọ bụ 'a', 'i' ma ọ bụ 'u', na 'ya' ma ọ dị ka 'e' ma ọbụ 'o', ma ọ bụ, ma ọ bụrụ bụrụ na ụdaolu ikpeazụ bụ imi, na-gbanwe 'a" ka ọ bụrụ na 'ine' ma ọ bụghị 'ene' dịka o si dị. E nwere ihe na-adịghị mma n'ọtụtụ ngwaa.

A na-enye infixes dị n'okpuru ebe a. Ha na-abịa n'azụ isiokwu na ihe, na n'ihu ngwaa, ma e wezụga maka oge na-adịbeghị anya, nke a rụzuru ma ọ bụ akụkọ ihe mere eme na 'na-', nke na-apụta na mbido. A na-eji ụda olu ( ́) mara nrụgide.

Ọdịdị Ihe mgbakwunye Ogwe osisi Ihe edeturu
Ihe na-aga n'ihu ugbu a na a na-agbanwebeghị A na-eji ya eme ihe maka ngwaa nke omume iji gosipụta omume na-aga n'ihu; enwere ike iji ya mee ihe na adjectivally, na ọbụna dị ka ọdịnihu ozugbo (karịsịa mgbe ejiri ya na ngwaa nke steeti).
N'oge a doro anya a a na-agbanwebeghị A na-eji ya eme ihe maka ngwaa nke steeti, na ngwaa intransitive
Ihe na-adịghị mma, ihe dị mkpa Ụdị nkịtị; enweghị ntinye a na-agbanwebeghị Na-egosi ọnọdụ nke bụ eziokwu mgbe niile, ma ọ bụ omume a na-emekarị; na-egosi mkpa ọ dị ime ihe
Ọrụ afọ ofufo la a na-agbanwebeghị Maka omume a na-emekarị, na-egosi na ha bụ nke afọ ofufo, ma ọ bụ na ọ gaghị adị mkpa; jiri naanị maka ngwaa nke steeti; enwere ike iji ya mee ihe na ahịrịokwu ndị dị n'okpuru
Ihe gara aga ozugbo a a na-agbanwebeghị Maka omume na-eme 'today', ma ọ bụ 'nowdays'
N'oge na-adịbeghị anya, nke a rụchara ma ọ bụ nke akụkọ ihe mere eme gara aga na- (okwu mmalite) a na-agbanwebeghị Maka omume a rụzuru taa; enwere ike iji ya mee ihe n'echiche akụkọ ihe mere eme, mana ọ naghị emesi ihe gara aga ike.
Ihe ndị mere n'oge gara aga Enweghị ihe mgbakwunye gbanwere A na-ejikwa ya eme ihe 'today' ma ọ bụ 'nowdays', mana na-ekwusi ike n'oge karịa abụọ gara aga; eji ya eme ihe na ahịrịokwu ndị metụtara ya
Ihe mere n'oge gara aga (1) ali a na-agbanwebeghị Mmetụta ahụ ekwesịghị ịdị na 'a' nke infix
Ihe mere n'oge gara aga (2) a gbanwere Mmetụta ahụ ekwesịghị ịdị na infix
Ihe gara aga dị mfe á gbanwere
Ogologo oge gara aga ali gbanwere Maka omume ndị dịpụrụ adịpụ nke mmetụta ya ka dị, ma ọ bụ maka steeti ndị e guzobere n'oge gara aga nke na-agbanweghị
Oge gara aga doro anya, oge gara aga zuru oke áli a na-agbanwebeghị Oge gara aga dị anya karịa oge ndị ọzọ dị mkpa
Oge gara aga ezughi oke ma ọ bụ ihe a na-ahụkarị ale a na-agbanwebeghị A na-eji ya eme ihe otu ugboro, mana ọ bụghịzi, omenala
Ọdịnihu ozugbo ala a na-agbanwebeghị
Ọdịnihu na-aga n'ihu ma ọ bụ nke a na-ahụkarị akula a na-agbanwebeghị
Ọdịnihu dị nso na a na-agbanwebeghị Maka steeti na ọnọdụ ndị ga-abịa n'ọdịnihu ga-eguzobe n'oge na-adịghị anya, mana ọ bụghị ozugbo
Ọdịnihu a na-akparaghị ókè ka a na-agbanwebeghị Maka omume na steeti n'oge a na-amaghị ama n'ọdịnihu
Ọdịnihu a na-akparaghị ókè kala a na-agbanwebeghị Maka omume na steeti n'oge a na-amaghị ama n'ọdịnihu

Mmetụta[dezie | dezie ebe o si]

Mmetụta ahụ kwekọrọ nke ọma na ụkpụrụ ndị Bantu.

Otu ihe dị mfe bụ otu ụdị 'dictionary' nke ngwaa nkè nwèrè ogwe ná nsonaazụ '-a', na-agbanwe ka '-e' ma ọ bụrụ ná ejiri prefix ihe - enweghị prefix isiokwu. Ọdịdị dị mfe nkè dị mkpa na-agbanwe '-a' ka ọ bụrụ '-eni'. Ntinye 'aku-' ma ọ bụ 'uka-', na-agbakwunye echiche nke ntụziaka iji maliteghachi mà ọ bụ gaa n'ihu n'omume. Enwere ike inye ụdị nkwenye site ná iji prefix nke ónyé nnọchiaha (n'ozuzu nke klas 1) ma soro nke a site na infix '-inda-'.

Ntinye aha[dezie | dezie ebe o si]

Á na-eji subjunctive eme ìhè n'ụzọ na-enweghị isi, dị kà ìhè na-apụtaghị ìhè, nà agbamume, ná ná ná ahịrịokwu ndị dị n'okpuru, n'otu ụzọ ahụ ma ọ bụghị otú ná subjunctive nkè ọtụtụ asụsụ Europe. Ìhè á na-ahụkarị bụ mgbanwe nke '-a' ikpeazụ nkè ngwaa gaa na '-e'. Á na-enye ụdị ya n'okpuru ebe a. N'ebe a, V na-anọchite ányá ngwaa, ná P maka nnọchiaha ọ bụla (infixes). Iwu phonological a na-ahụkarị na-emetụta.

Ọdịdị Ihe mgbakwunye Ihe edeturu
Onyinye dị mfe P-V-e A na-eji ya eme ihe ugbu a na ngwaa nke oge a na-akọwaghị
Ugbu a nke mmegharị ka-P-V-e Na-egosipụta mgbanwe n'ọnọdụ, ọnọdụ ma ọ bụ àgwà uche
Onyinye nke nkwenye, agbamume na-P-V-e Dị ka onye mbụ na-ahụkarị n'ọtụtụ
Ọdịnihu dị nso P-le-V-a Otu ihe ahụ dị ka ihe ngosi
Ọdịnihu dị nso nke nrụgide na-P-le-V-a A na-ejikwa ya dị ka ihe na-agba ume, ma ọ bụ ihe na-apụtaghị ìhè; ọ nwere ike ịnwe ọtụtụ na -eni mgbe ejiri ya mee ihe dị mkpa.
Oge dịpụrụ adịpụ n'ọdịnihu P-ka-V-e A na-eji ya eme otu ihe n'ọdịnihu dị anya
Ọdịnihu dịpụrụ adịpụ na-aga n'ihu P-kale-V-a A na-eji ya eme ihe na-aga n'ihu ma ọ bụ na-eme ihe n'ọdịnihu dị anya
Ọdịnihu dị anya nke nrụgide shina-P-V-e A na-eji ya eme ihe dị ka ihe na-apụtaghị ìhè maka oge ọdịnihu a na-amaghị ama

Infinitive, nke bụ áhà ókwú, nwèrè ụdị abụọ. Ụdị dị mfe nwèrè prefix 'ku-' gbakwunyere na ụdị dị mfe, dị ka e kwụrụ n'elu, ná infinitive nwèrè prefix'kula-'.

Olu[dezie | dezie ebe o si]

A na-emepụta passive site na itinye '-w-' n'ihu ụdaume ikpeazụ nkè ngwaa, mànà anaghị eji yá eme ìhè ugboro ugboro. Enwere ike ịmepụta ólú 'na-anọpụ iche' site ná iji '-ik-' kama mà ọ bụrụ ná ụdaume bú ụzọ bụ á, m mà ọ bụ u, na '-ek-' ma ọ bụrụ ma ọ bụrụ dalelị bu ụzọ bụ e ma ọ bụ o. Ụdị a dị iche n'ihe ọ pụtara site na nke na-agaghị agafe agafe n'ihi na ọ na-emesi ọnọdụ sitere n'omume ike karịa omume ahụ n'onwe ya (cf. Bekee 'arịa ahụ agbajiela', n'adịghị ka 'a na-agba bọọlụ').

Ịgọnahụ[dezie | dezie ebe o si]

N'ozuzu, prefixes 'ta-' na prefix isiokwu ma e wezụga maka ónyé mbụ nkè na-agbanwe kà 'nshi' ma ọ bụ 'shi'. N'ozuzu, subjunctive na-agbakwunye 'i' mgbe prefixes nke nnọchiaha gasịrị ma n'ọtụtụ ọnọdụ na-agbanwe 'e' ikpeazụ ka ọ bụrụ 'a'. Infinitive na-eji oge ụfọdụ 'te' na-adịghị mmá. Otú ọ dị, iwu ndị a kapịrị ọnụ dị mgbagwoju anya karị, ụdị ndị ahụ na-adabere nke ọma na oge, akụkụ na ọnọdụ. Mgbè a na-eji ihe na-adịghị mma na 'le' ezughi oke, ọ na-abụkarị n'echiche nke omume a na-emebeghị, Schoeffer na-ezo aka na ya dị ka 'oge a na-egbu oge' dị iche.

Ụdị ndị ọzọ[dezie | dezie ebe o si]

E nwere ọtụtụ ụdị ngwaa ndị ọzọ nke na-agbanwe ogwe site na ịgbakwunye mkpụrụedemede ọzọ tupu 'a' ikpeazụ. Á na-enye ndị a n'okpuru ébé á.

Ọdịdị Ọdịdị Ihe edeturu
A na-etinye ya Ogwe a gbanwere agbanwe, na 'a' (kama 'e' maka oge gara aga). A na-eji ya eme ihe na-apụtaghị ìhè, a na-asụgharịkarị ya site na ịgbakwunye okwu dị ka 'maka' mgbe ngwaa gasịrị
Nkwupụta zuru ezu Ọ na-agbakọta ụdaume abụọ nke ogwe a na-etinye (dịka, fikila na-aghọ fikilila, site na fika, 'ịbịaru') Na-egosipụta mmezu ma ọ bụ njedebe nke omume
Nkwekọrịta V-na (ma ọ bụ V-nya ma ọ bụrụ na V agwụ na y) Nkwupụta omume e mere 'onye ọ bụla ọzọ'
Ihe kpatara ya Ọ na-eme ka ụdaume ikpeazụ dị nro: 'ba', 'pa' ka ọ bụrụ 'fya'; 'nda', 'ka' 'la', 'sa', 'ta', ka ọ bụrụ "shya' ma ọ bụ 'ishya', 'ushya'; na-agbakwunye 'y' n'ihu 'a' nke 'ema', 'ima', 'uma', 'ana'; na-etinye 'ik' n' tupu 'a' ya', 'ama', 'ana' E nwere ọtụtụ ihe ndị ọzọ; 'ishya' na 'ushya' bụ ihe a na-ahụkarị maka ngwaa na-acha anụnụ anụnụ
Ọ na-agbasi mbọ ike Mgbanwe 'a' gaa na 'ishya' ma ọ bụrụ na ụdaume bu ụzọ bụ 'a', 'i', 'u'; gbanwee 'a' ka ọ bụrụ 'esh' ma ọ bụ 'e', 'o' Ọ na-agbakwunye nkwenye ma ọ bụ mmetụta nke ike na ngwaa
Ntụgharị Mgbanwe 'a' gaa na 'ula' ma ọ bụ 'ulula' ma ọ bụrụ na ụdaume bu ụzọ bụ 'a', 'i', 'u'; gbanwee 'a' ka ọ bụrụ 'ola' ma ọ dị 'olola' ma ọ ọ bụrụ na 'e', 'o' Na-egosipụta mgbanwe nke omume (cf. Bekee 'do', 'undo')
Ugboro ugboro Mgbanwe 'a' gaa na 'ula' Na-egosipụta ugboro ugboro nke omume; nke a na-asụgharị site na adverb 'ugboro ugboro'
Ihe na-echeta echiche Nkwupụta 'i' na ngwaa Ọ na-ekwupụta na ọ na-eme 'n'onwe ya'

E nwekwara ọtụtụ oge ngwakọta, ọtụtụ na-eji copula 'kuli' ná 'kuba'.

Njikọ[dezie | dezie ebe o si]

Á na-eji ndị á eme ìhè iji webata nhazi ma ọ bụ nkè dị n'okpuru, dịka ojiji há na Bekee.

Akụkụ ndị bụ isi[dezie | dezie ebe o si]

  • ee - ee
  • egwu - mba
  • Uli shani? - olee otu ị si (nke a na-amaghị ama)
  • Muli? shani - olee otu ị si (n'ụzọ iwu kwadoro)
  • Shaleenipo - nke ọma
  • Ishina lyandi ma ọ bụ... - Aha m bụ...
  • Onye - onye
  • umunandi - enyi
  • nwa - nwa
  • iciBemba - asụsụ Bemba
  • na - na, na
  • nga - dị ka, dị ka
  • ngụkọta (adj.) - ezi/mara mma
  • onse (adj.) - niile
  • uluceelo (adj) - ụtụtụ
  • Natotela - Ekele maka gị
  • Saana - Ọtụtụ
  • Natotela saana - Ekele dịrị gị nke ukwuu

Ihe Nlereanya[dezie | dezie ebe o si]

Abantu bonse bafyalwa abalubuka nokulingana mu mucinshi nensambu. Balikwata amano nokutontonkanya, eico bafwile ukulacita ifintu ku banabo mu mutima wa bwananyina.

Á na-amụ ụmụ mmadụ niile n'efu mà há nata ha ùgwù na ikike. A na-enye ha ezi uche ná akọ ná uche mà kwesịkwa imegide ibe ha n'ime mmụọ nkè ọbụbụenyi. (Akụkụ nke mbụ nke Universal Declaration of Human Rights.)

Akwụkwọ[dezie | dezie ebe o si]

E nwere ọtụtụ akwụkwọ ná Bemba. E nwèrè akụkọ, uri ná egwuregwu. Ụfọdụ n'ime ndị edemede ámá ámá ná Bemba gụnyere Stephen Mpashi, Chongo Kasonkomona, Chishimba, Paul Mushindo, Bwalya Chilangwa, Mwila Launshi na Kambole.

E dere ọtụtụ akwụkwọ akụkọ ná akụkọ ná Bemba n'etiti oge 1950 na 1980. N'oge na-adịbeghị ányá, á na-ebipụta ọrụ okike olé ná olé ná Zambia karịsịa n'ihi ihe abụọ: ndị na-agụ yá na-abụkarị ndị ogbenye ná nkè abụọ, n'ihi nkè mbụ, ndị na-ebi akwụkwọ na-ala azụ ibipụta ọrụ okorobịa na Bemba, ọkachasị akwụkwọ akụkọ dị ogologo, maka ihe ego n'ihi ohere dị ala nke ndị na-ede akwụkwọ na ya wee si otú a nweta uru. Kama nkè ahụ, e nwèrè ọtụtụ akụkọ mkpirikpi na akwụkwọ akụkọ ná akwụkwọ akụkọ Bemba.

N'agbanyeghị nsogbu ndị á, dị ka ndị na-agụ akwụkwọ na enweghị mbipụta, ogo nkè ọrụ ndị á na-ebipụta ná Bemba na-adịkarị elu. Ọzọkwa, ọ yiri kà e nwèrè ọtụtụ ndị édémédé nwéré nkà ga-achọ ide n'asụsụ á mànà há enweghị ike ide ihe n'ihi ìhè ndị e nyèrè n'elu ná ndị ọzọ [nkọwa dị mkpa] ndị metụtara.

N'ihe gbasara nkatọ akwụkwọ, á tụlebeghị ma katọọ ọtụtụ ọrụ na Bemba. Nkè á bụ n'ihi ná e nwèrè ndị nkatọ akwụkwọ olé na olé ná Bemba, ọ bụ ezie ná mmasị na-eji nwayọọ nwayọọ na-eto. Ụfọdụ n'ime ndị a gụnyere Lutato na Shadreck Kondala, n'etiti ndị ọzọ. Akwụkwọ Bemba oge ochie gụnyere Uwauma Nafyala, Pano Calo ná Imilimo ya bena Kale.

Hụkwa[dezie | dezie ebe o si]

  • Ndị Bemba
  • Asụsụ Bantu

Ịgụ ihe ọzọ[dezie | dezie ebe o si]

  • [Ihe e dere n'ala ala peeji] "The Colonial Origins of Ethnic Cleavages: The Case of Linguistic Divisions in Zambia". Comparative Politics. 35 (2): 127X146.

Edensibia[dezie | dezie ebe o si]

  1. Bemba at Ethnologue (18th ed., 2015) (subscription required)
  2. Jouni Filip Maho, 2009. New Updated Guthrie List Online
  3. "UNHCR | Refworld | Chronology for Bemba in Zambia", http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,469f2faa2,469f38f7c,0.html. Retrieved 3 August 2011.
  4. NALRC. Bemba language & culture. nalrc.indiana.edu. Archived from the original on 2017-08-08.
  5. 5.0 5.1 Hamann (2015). Bemba. Journal of the International Phonetic Association. 
  6. Debra Spitulnik Vidali and Mubanga E. Kashoki (2014). Bemba Phonology. Bemba Online Project. Retrieved on 2017-11-03.
  7. Schoeffer, West Sheane, J.H.; Madan, Arthur Cornwallis (1907). "A Grammar of the Bemba Language as Spoken in North-east Rhodesia". Clarendon Press, Oxford.

Njikọ mpụga[dezie | dezie ebe o si]