Jump to content

Asụsụ Dogon

Shí Wikipedia, njikotá édémédé nke onyobulạ
Asụsụ Dogon
dialect continuum, asụsụ
obere ụdị nkeAsụsụ Atlantic-Congo, Asụsụ Benue-Congo Dezie
mba/obodoMali Dezie
ụmụ amaala kaMopti Region Dezie
ụdị asụsụsubject–object–verb Dezie

 

Asụsụ Dogon bụ obere ezinụlọ asụsụ nwere njikọ chiri anya nke Ndị Dogon nke Mali na-asụ ma nwee ike ịbụ nke Ezinụlọ Niger-Congo. E nwere ihe dị ka ndị na-asụ 600,000 nke asụsụ iri na abụọ. Ha bụ asụsụ ụda, ọtụtụ n'ime ha, dị ka Dogul, nwere ụda abụọ, mana ụfọdụ, dị ka Donno Ya, nwere atọ. usoro okwu ha bụ isiokwu-ihe-okwu.

Mmekọrịta mpụga

[dezie | dezie ebe o si]

Ihe akaebe na-ejikọta Dogon na Ezinụlọ Niger-Congo bụ nọmba ole na ole na ụfọdụ okwu ndị a na-ahụkarị. A tụwo aro echiche dị iche iche, na-etinye ha na Gur, Mande, ma ọ bụ dị ka alaka kwụụrụ onwe ya, nke ikpeazụ ugbu a bụ ụzọ kachasị mma. Asụsụ Dogon na-egosi ihe ole na ole fọdụrụ na usoro klas aha nke ọtụtụ Niger-Congo, na-eduga ndị ọkà mmụta asụsụ ikwubi na ha nwere ike ịpụ na Niger-Cong n'oge.   [citation needed]

Roger Blench kwuru,   na: [1]   Asụsụ Bamana na Fula enweela mmetụta dị ukwuu na Dogon, n'ihi njikọ chiri anya nke ọdịbendị na ala.

[2]Blench (2015) na-eche na asụsụ Bangime na Dogon nwere ike ịnwe substrate sitere na alaka "efu efu" nke Nilo-Saharan nke kewara n'oge na Proto-Nilo-Sacharan, ma na-akpọ alaka ahụ "Plateau".

Nchịkọta n'ime

[dezie | dezie ebe o si]

Ndị Dogon na-ewere onwe ha dị ka otu agbụrụ, mana ha ghọtara na asụsụ ha dị iche. Na cosmology Dogon, Dogon mejupụtara isii n'ime asụsụ iri na abụọ nke ụwa (ndị ọzọ bụ Fulfulde, Mooré, Bambara, Bozo na Tamasheq). [3] A na-eche na Jamsay bụ asụsụ Dogon mbụ, mana ndị Dogon "na-amata ọtụtụ obere ọdịiche ọbụna n'etiti akụkụ nke obodo nta na mgbe ụfọdụ ndị mmadụ n'otu n'otu, ma na-agba mbọ ichebe ndị a" (Hochstetler 2004:18).

Asụsụ Dogon a kacha mụọ bụ asụsụ escarpment Toro Ya nke Sanga, n'ihi ọmụmụ Marcel Griaule n'ebe ahụ na n'ihi na a họọrọ Toro So dị ka otu n'ime Asụsụ mba iri na atọ nke Mali. Ọ na-aghọta onwe ya na ụdị ndị ọzọ dị n'elu ugwu. Otú ọ dị, asụsụ ndị dị larịị - Tene Ka, Tomo Ka, na Jamsay, nke Toro na-aghọtaghị - nwere ọtụtụ ndị na-ekwu okwu.

Asụsụ Bangime ( Ba géŋri mɛ), ụfọdụ na-ewere ya dị ka alaka dị iche iche nke Dogon na ndị ọzọ nwere ike ịbụ asụsụ dịpụrụ adịpụ (Blench 2005b). 

Calame-Griaule (1956)

[dezie | dezie ebe o si]

Calame-Griaule yiri ka ọ bụ onye mbụ rụrụ ọrụ dị iche iche nke Dogon. Calame-Griaule (1956) kewara asụsụ dị ka ndị a, na-enye ohere maka asụsụ ndị a chọpụtara kemgbe (a kọrọ asụsụ Dogon ọhụrụ na ngwụcha afọ 2005), ma ọ bụ kemgbe egosila na ha na-aghọta ibe ha (dị ka Hochstetler kwupụtara maka olumba escarpment). Asụsụ abụọ a na-asụkarị bụ asterisked.

Douyon na Blench (2005) na-akọ ihe dị iche iche ọzọ, nke a na-edebeghị aha ya:

Blench kwuru na ọnụọgụ ọnụọgụ na aha na-egosi na Budu kacha nso na Mombo, n'ihi ya, a gụnyere ya dị ka West Dogon n'elu. Ọ na-ekwukwa na Walo-Kumbe yiri Naŋa; Hochstetler na-enyo enyo na ọ nwere ike ịbụ Naŋa. Enwere ike ịkekọrịta myirịta dị n'etiti asụsụ ndị a na Yanda. A maghị nke ọma ihe ndị a niile.

Glottolog 4.3

[dezie | dezie ebe o si]

Glottolog 4.3 [4] jikọtara nkewa sitere na Moran & Prokić (2013) na Hochstetler (2004). Moran & Prokić (2013) na-arụ ụka maka nkewa abụọ n'ebe ọwụwa anyanwụ-ọdịda anyanwụ n'ime Dogon, na Yanda Dom Dogon, Tebul Ure Dogon, da Najamba-Kindige dị ka asụsụ Dogon ọdịda anyanwụ nke na-adịwanye ka asụsụ Dogons nke ọwụwa Anyanwụ n'ihi mkpakọrịta siri ike.

Okwu ntụnyere

[dezie | dezie ebe o si]

Ntụnyere nke okwu ndị bụ isi nke asụsụ Dogon, [5] tinyere Bangime: [6]

Asụsụ Ebe anya ntị imi ezé ire ọnụ ọbara ọkpụkpụ osisi mmiri Iri nri aha
Yorno-So Nkọwapụta Ọgba aghara China Ọ bụ n'oge ochie nɛ́nɛ́, nɛ́nɛ̌ː Cañó, Ángá ìllîː kǐː náː dǐː Kaː Bọy
Toro Tegu Tabi Ọ ga-abụrịrị na ọ ga-abụ na ọ ga Suguuru Ihe omuma di iche iche Ọ dị njọ Lee Ka néŋ Ihe omuma di iche iche náː, X nà Ọ bụ n'ihi na ọ bụ n'oge ahụ ka a na-akpọ ìsǒŋ
Ben Tey Beni Ọrịa ebe Okirikiri N'ịgbasa, n'ịgbasị Ọ bụ n'oge a na-adịghị anya ka a na-akpọ "Aghere" mǒː, m̀bǒː Gohnọ cyrnéy náː, nàː-dûm Nịlịː Ugboro ole na ole Ọ bụ n'oge na-adịghị anya
Yanda Dom Yanda N'ebe ahụ, N'ihi ya, ọ bụ Kínzà Anya Ọgba aghara Ebe a na-aga, ebe a na-anọ Ọ bụ ebe a na-eme ihe Òrnà Ihe omuma, ihe omuma, N'anya: na-adịbeghị anya ʔə́ñɛ́ ~ ʔəñɛ́-lì na
Jamsay Douentza Ọrịa Sunu okirikiri N'ịbụ onye e ji mee ihe Ọ bụ n'oge a ka a na-eme ka a ghara ịrụ ọrụ Kaː snow ciro náː níː N'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a na-eme ka a mara ya bọn
Perge Tegu Pergué Nkọwa N'ihi ya, ọ bụ n'ihi na kírné N'ịbụ onye e ji mee ihe Ọ bụ n'ihi na ọ bụ n'oge ahụ ka a na-akpọ Kaː snowm Òtù náː níː N'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a na-eme ka a mara ya sórnú
Gourou Kiri Nkọwa N'oge na-adịghị anya kírné N'ịbụ onye e ji mee ihe Ọ bụ n'oge a ka a na-eme ka a ghara ịrụ ọrụ Kaː snow Òtù Ọ bụ ezie na ọ bụ onye ọzọ níː N'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a na-eme ka a mara ya bọn
Nanga Na-agagharị Nkọwa Ọdịdị elu kírnê N'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-eme ka ndị mmadụ ghara ịna-eme ihe. N'ihi na ọ bụ n'oge a ka a na-eme ihe nɔ̌ː Gondùgo Òrna deː, nàː dueː Nịlịː kɔ́ː N'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọ
Bankan-Tey Walo Nkọwa Sunu okirikiri N'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya Ọmụmụ ihe mbǔː Gohnọ Ọ̀tụ̀tụ̀ nàː-dûm Nịlịː Ugboro ole na ole N'ihi ya, ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọ N'ihi na ọ bụ n"ụlọ
Najamba Kubewel-Adia Ọ kọọrọ ya súnùː ~ súnìː kìnjâː ~ kìnjɛ̂ː ìnɔ̌ː ~ ìnɛ̌ː nɛ̌ndɔː ~ nɛ̌̀ː ìbí-ŋgé ~ ìbí sèn-ge ~ sèn kìná-ŋgó ~ kìná N'ihi na ọ bụ n'ihi na íŋgé ~ íŋgé, ínjé ~ ínjé kwɛ́ inèn ~ inèn
Tommo-So Tongo-Tongo Nkọwa Sugulú kenu ìnú N'ihi ya, ọ bụ n'ihi na ọ bụ n"ụlọ Mkpịsị ugodi, mkpịsị ìlìyé Mmekọrịta Ihe nnọchianya diị Nchịkọta Bọy
Togo-Kan Koporo-pen Nkọwa Suguuru kírní N'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a na-eme ya Ọgba aghara Kyati Ọgba Nwaanyị náː díː ñíː ~ ñíː Mmanụ ala
Mombo Songho Gírè N'ihi ya, ọ ga-abụrịrị na ọ ga-anọ n'ụlọ Chinese Ya n'otu oge nèːndé Ọ bụ n'afọ iri na ụma ka a na-eme Gen: ge gàːwněː Tiníŋgɔ Ọganihu: Nri: na-adị n'obodo
Ọkụ ọkụ[6] ɡìré tàŋà Sumbí-rì n n n n síìn nóɔ́ n ʒɛ́rí N'ebe a na-akpọ Gị onwe gị nnò́rɛ̀ dwàà, dwàɛ̀ N'ihi ya, ọ bụ ihe a kpọrọ Ụbọchị-ụbọchị (màá) níì

Ọnụ ọgụgụ

[dezie | dezie ebe o si]

Ntụnyere nke ọnụọgụ n'asụsụ ọ bụla: [7]

Asụsụ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Dogulu Dom (1) Tọn Néɡè na-aga ebe Nkwupụta N'anya kúlè Saịọọọọ Mmiri ozuzo Tuùwɔ́ Ọnyà
Dogul Dom Dogon (2) Ọkpụkpọ nɛiɡe taandu N'ihi ya, ọ bụ n'oge a ka a na-eme ihe nkiri n'ihi na kuloi N'oge a Seele tuwɔ Nkwupụta
Tommo So Dogon tií (túmɔ́ dị ka onye na-agbanwe agbanwe) amụrụ tàndú Ọchịchị N'ihi na ọ bụ n'oge a ka a na-akpọ kúlóy Saịdịa ɡáɡìrà Tuwwɔ́ Ọnyà
Donno So Dogon tí (maka ịgụta ọnụ), túru Ọ bụ n'ihi ya ka a na-akpọ tàːnu Iji jụọ nọmba / nnɔ kúlóy / kulei Saịdịa ɡàɡara Tuo / tuɡɔ Ọnyà
Jamsay Dogon gị Ọ bụ n'oge a ka a na-akpọ tǎːn / tàːn nǎyn / nàyn * N'oge a na-adịghị anya kúróy seguryn ɡáːrà láːrúwà / láːrwà Ọrịa
Toro So Dogon (1) Ntinye (maka ịgụta ọnụ), túrú mkpụrụedemede N'ihi ya, ọ bụ Naji Númfoɔ́́́́ kúlòj sɔj ɡáárà Tuwɔ́ Ọrịa
Toro So Dogon (2) tíírú (maka ịgụta ọnụ), túrú Lee N'ihi ya, ọ bụ n'oge ahụ ka a na-akpọ onye na-egwu mmiri N'ihi ya, ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ihe nkiri kúlóí Saịdi ɡáɡá Tuwɔ́ Ọnyà
Toro Tegu Dogon gị Ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ya tǎːlí Ọ bụ n'oge ahụ ka a na-akpọ nǎyn Na-eme n'oge na-adịghị anya kúréy sonyn ɡáːrà Ọ bụ mgbe a ka a ga-asị na ọ bụ Ọnyà
Bankan Tey Dogon Tumá jǒj tàːní N'ihi ya Númmǔjn N'oge a síjnɔjn ɡáːràj Isi: Ọdịda Anyanwụ
Ben Tey Dogon Pọs: Ihe omuma banyere ya tànúː N'ihi ya: Númǔyn N'oge a súynɔ́yn ɡáːrày Isiokwu: Ọrịa
Mombo Dogon Ọ́ bụ ọ́bọ̀ ọ́bòi (n'ịgụ) nɛ́ːŋɡá tandːndì Mkpụrụ ego:jɔ́ núːmù kúléyn sɔ́ːlì Seːle t. Ọdịdị dị mfe
Najamba-Kindige ebe a na-anọ nôːj tàːndîː Mkpụrụ ego Númîː kúlèj swɛ̂j sáːɡìː twâj Piereli
Nkọwa Nkọwa Tutema N'ihi ya, ọ bụ tàːndǐː nɔ̌jn N'ihi ya, kúrê N'ihi ya, ọ bụ n'oge ahụ ka a na-eme ya ɡáːrɛ̀ Isiokwu: Isiokwu: Ọdịda Anyanwụ
Togo Kan Dogon (1) gị Rọy Ọ bụ mgbe ahụ ka ọ na-eme Ọgwụ Núnen kúréé Saịdoro Isi ọwụwa Tuwa Ọrịa
Togo Kan Dogon (2) gị Rọchịchị tann náɲì ihe atụ kúlèn Ahịa ee ị na-eme Ọdịdị dị mfe
Yanda Dom Dogon Gị: nɔ́ː / n'efu ebe Ihe a na-ekwu maka ya num kúlé swɛ́ː Saːɡè twâː piel

Ihe edeturu

[dezie | dezie ebe o si]
  1. Roger Blench, Niger-Congo: an alternative view
  2. Blench, Roger. 2015. Was there a now-vanished branch of Nilo-Saharan on the Dogon Plateau? Evidence from substrate vocabulary in Bangime and Dogon. In Mother Tongue, Issue 20, 2015: In Memory of Harold Crane Fleming (1926–2015).
  3. The last is not mentioned in Hochstetler's sources.
  4. Glottolog 4.3.
  5. Heath, Jeffrey; McPherson, Laura; Prokhorov, Kirill; Moran, Steven. 2015. Dogon Comparative Wordlist. Unpublished Manuscript.
  6. 6.0 6.1 Heath, Jeffrey. 2013. Bangime and Dogon Comparative Wordlists. m.s.
  7. Chan (2019). The Niger-Congo Language Phylum. Numeral Systems of the World's Languages.

Edensibia

[dezie | dezie ebe o si]
  • Bendor-Samuel, John & Olsen, Elizabeth J. & White, Ann R. (1989) 'Dogon', na Bendor- Samuel & Rhonda L. Hartell (ed.) Asụsụ Niger-Congo: Nchịkọta na nkọwa nke ezinụlọ asụsụ kachasị ukwuu n'Africa (pp. 169-177).  Lanham, Maryland: University Press of America.
  • Bertho, J. (1953) 'Ebe asụsụ Dogon nke ugwu Bandiagara n'etiti ìgwè asụsụ ndị ọzọ nke mpaghara Sudan,' Bulletin de l'IFAN, 15, 405-441.
  • .Blench (2005a). "A survey of Dogon languages in Mali: Overview". OGMIOS: Newsletter of Foundation for Endangered Languages 3.02 (26): 14–15. Retrieved on 2011-06-30. 
  • Blench, Roger (2005b) 'Baŋgi me, asụsụ a na-amaghị ama na Northern Mali', OGMIOS: Newsletter of Foundation for Endangered Languages, 3.02 (# 26), 15-16. (akụkọ nwere ndepụta okwu)
  • Calame-Griaule, Geneviève (1956) Asụsụ Dogon. [Ihe e dere n'ala ala peeji]
  • Calame-Griaule, Geneviève (1968) Dictionnaire Dogon Dialecte tɔrɔ: Asụsụ na Mmepeanya. Paris: Klincksieck: Paris.
  • Heath, Jeffrey (2008) A grammar of Jamsay. Berlin/New York: Nwa atụrụ Gruyter.
  • (2004) in Hochstetler: Sociolinguistic Survey of the Dogon Language Area. Retrieved on 2021-02-22. 
  • Moran (2013). "Investigating the Relatedness of the Endangered Dogon Languages". Literary and Linguistic Computing 28 (4): 676–691. DOI:10.1093/llc/fqt061. 
  • Plungian, Vladimir Aleksandrovič (1995) Dogon (Asụsụ nke ihe ndị dị n'ụwa mpịakọta 64). München: LINCOM Europe
  • Williamson, Kay & Blench, Roger (2000) 'Niger-Congo', na Heine, Bernd and Nurse, Derek (eds) African Languages - An Introduction. Cambridge: Cambridge University press, peeji nke 11-42. 

Njikọ mpụga

[dezie | dezie ebe o si]